Gutierrez Mangansakan II, Editor

I am afraid of heights. I don’t enjoy mountain climbing. I will be the last to say yes to a free ticket to climb to the observation deck of the Berlin Tower. I don’t like flying either. I dread the turbulence on long haul flights. But when a friend invited me to trek to Sanchez Peak two weeks ago, I immediately said yes. Cooped up inside my apartment for the last three months and a half due to the quarantine, my desire for a change of scenery and a breath of fresh air prevailed over my fears.

After traversing grassy hills, mounds and peaks, I reached the summit of Sanchez Peak rising some 800 feet above sea level, the highest point of General Santos. I was rewarded with the breathtaking view of the surrounding areas – Mount Matutum to the north, the mountains that border Davao and Sarangani provinces to the east, Mélébingóy to the west, and the low lying city of General Santos to the south that extends to Sarangani Bay. From where I stood I was no longer restricted by walls and quarantine passes. I bravely removed my face mask and took in the mountain air. I stretched out my hands in the open seemingly borderless space. I was temporary free from the anxieties of the COVID-19 world.

Now, as I type these words back in the confines of my home office, the city is still. It is almost midnight. I can hear my fat cat snoring on the sofa and the orchestra of crickets by the window. I am still processing the spike in COVID-19 infection that was reported this afternoon by the Department of Health, yet I am overcome by the lingering emotions of that day at Sanchez Peak bringing me to the point why this literary journal was conceived.

When you see the world from a particular vantage point, you realize the immensity of the world around you and even if you assert that you are only responsible for yourself alone, truth is you are part of the world. Even the singularity of a voice matters because it can transcend boundaries and affect us all. Perhaps the power of words can parse the light and shadows that conquer the distance and space.

The Dadiangas Review is imagined as a platform that showcases the works of writers that mirror the temperamant of the times. At an age when microblogging sites and social media are widely available, it is no longer enough that one is writing. There is a need to elevate the craft of writing if one must call himself, herself or themselves a writer. Instead of the insular attitude of focusing on the city’s writers alone, and acknowledging that in the pandemic, the body might be in isolation but the mind remains unfettered, we have opened the journal to writers from all over the country with a whole gamut of literary styles, sensibilities and practice that echo the writers’ position as frontliners in this oppressive regime that has normalized corruption, misogyny and murder. By using the old name of the city ‘Dadiangas’, we seek to decolonize the space for critical thought, imagination and literary creation.

Dadiangas Review is not a distraction from the current crisis but an illustration of the great capacity of the mind to reflect, resist, withstand and hope.

Issue Editor and Authors

Issue Editor

M.J. Cagumbay Tumamac is a writer and reading advocate from southern Mindanao.


Alvin Pomperada is a writer and spoken word artist from General Santos City. He was proclaimed champion at the 2018 Gensan Summer Youth Fest and second runner-up at the 2017 Hugot sa Kalilangan. He earned his management accounting degree at Notre Dame of Dadiangas University.

Boon Lauw hails from General Santos City and works as a high school teacher. He is a fellow for novel at the 3rd Amelia Lapeña Bonifacio organized in 2018 by Likhaan: UP Institute of Creative Writing. He is the recipient for the Philippine Board on Books for Young People (PBBY)-Salanga Prize 2020 for his novel for children Team Abangers at ang Estilong Trumpo.

China Pearl Patria M. De Vera is a graduate student at the University of the Philippines Diliman, a teacher at a school for lumad children, the senior editor of Aklat Alamid, and Pachochoy’s aunt.

Kristine Ong Muslim is the author of nine books, including the short fiction collections Age of Blight (Unnamed Press, 2016), Butterfly Dream (Snuggly Books, 2016), and The Drone Outside (Eibonvale Press, 2017), as well as the poetry collections Lifeboat (University of Santo Tomas Publishing House, 2015), Meditations of a Beast (Cornerstone Press, 2016), and Black Arcadia (University of the Philippines Press, 2017). She is co-editor of two anthologies—the British Fantasy Award-winning People of Colo(u)r Destroy Science Fiction and Sigwa: Climate Fiction Anthology from the Philippines, an illustrated volume forthcoming from the Polytechnic University of the Philippines Press. Widely anthologized, her short stories have appeared in Conjunctions, Dazed Digital, Tin House, and World Literature Today. She grew up and continues to live in a mountainous rural town in Maguindanao.

Lakan Daza Umali is a writer currently living in Davao City.

Marianne Hazzale J. Bullos is from General Santos City and an alumna of Philippine Science High School-SOCCSKSARGEN Region Campus. Her poems have been published in Dagmay and Cotabato Literary Journal. She is currently an undergraduate student at the University of the Philippines Mindanao.

Marlon Hacla is a programmer, writer, and photographer. His first book, May Mga Dumadaang Anghel sa Parang (Manila: National Commission for Culture and the Arts, 2010), was published as part of UBOD New Authors Series II. His second book, Glossolalia, was published by High Chair in 2013. He also released two chapbooks, Labing-anim na Liham ng Kataksilan (2014) and Melismas (2016). In 2017, he created the first robot poet in Filipino, Estela Vadal, as a Twitter bot with the Twitter handle @estelavadal. He lives in Quezon City, Philippines, with his cats.

Nanoy Rafael is part of the Save San Roque Alliance, a volunteer group that supports the rights of the residents of Sitio San Roque, an urban poor community, to live and shape the city.

Paul Randy P. Gumanao hails from Kidapawan City and teaches Chemistry at Philippine Science High School-SOCCSKSARGEN Region Campus. He was a fellow for poetry at the 2009 Davao Writers Workshop and the 2010 IYAS National Creative Writing Workshop. He is a former editor in chief of Atenews, the official student publication of Ateneo de Davao University, and is currently finishing his MS in Chemistry from the same university.

Saquina Karla C. Guiam is a Best of the Net-nominated poet. On occasion, she writes prose. Her work has appeared on Glass: A Journal of Poetry, The Maine Review, Outlook Springs, Augur Mag, and others. She lives in southern Philippines.

Sigrid Marianne Gayangos was born and raised in Zamboanga City. Her works have appeared or are forthcoming in: Fantasy: Fiction for Young Adults, Maximum Volume: Best New Philippine Fiction 3, Philippine Speculative Fiction 12, Likhaan Journal 13, Cha: An Asian Literary Journal, OMBAK Southeast Asia’s Weird Fiction Journal and The Best Small Fictions 2019, among other places. Currently based in Dumaguete City, she divides her time between training a bunch of mathletes and finishing her first collection of short stories.

Tilde Acuña has finished his MA thesis in Philippine Studies at the University of the Philippines; his research about Clodualdo Del Mundo’s postwar komiks adaptation of Jose Rizal’s Noli Me Tangere is probably the first full-length study on the subject. His studies on literature, art, and comics have been presented in universities in the Philippines (UP, Ateneo de Manila University, De La Salle University, Polytechnic University of the Philippines), and Asia (Universitas Sanata Dharma, Indonesia and Kyoto University). He earned his BA in Communication Arts at UP Los Baños, where he served as editor-in-chief of UPLB Perspective and as founding president of Kartunista-Manunulat Kolektib. Acuña’s work is widely published in journals such as Kritika Kultura, Humanities Diliman, Likhaan: The Journal of Contemporary Philippine Literature, Banwa, Pingkian, Talas, Entrada, Ani, Lontar: The Journal of Southeast Asian Speculative Fiction, High Chair, and Jacket2. A columnist for DavaoToday, he also contributed articles to three volumes of the Cultural Center of the Philippines Encyclopedia of Philippine Arts (2nd edition; 2018).

Minanikang Makina at iba pang Tula

Tilde Acuña


Sawa ka na bang mamasyal
Sa sandosenang planeta?
Nais bang magbalik-lakbay
Sa nakaraang dakila?
Handog nami’y alaala!
Sasalubong nang “Mabuhay!”
Pagtuklas sa nakalipas,
Sa turista’y naghihintay!
Sa Bayang Filipinorte,
Kumakaway ang watawat,
Sagana ang yamang-lupa,
Umaapaw yamang-dagat,
Kalakal ang yamang-tao,
Yamang-isip, yamang-puso,
Para sa ikabubuti
Ng mundo at uniberso!
Malugod na tinatanggap,
Ang bisitang pandaigdig,
Maingat na ihahatid,
Panauhing galaktiko!
Pagbati nami’y “Mabuhay!”
Tuloy sa Filipinorte!
Salamat sa pagtangkilik,
Paalam, hanggang sa muli!
Mga dating Maharlikang
Ngayo’y napiit sa Timog:
Kapwa kayumangging kapit-
Bayang nalihis ng landas:
Kayo’y kapatid sa amin,
Halikayo’t kumalas sa
Pula, Kanluran, Silangan!
Magsilbi sa Kalawakan!

mula sa Propetaxis

Minanikang Makina

Tinurnilyo ko ang iyong mga
mata upang manatili ang pagtingin mo
sa akin,

minartilyo ko ang iyong isipan,
kinandado ang dibdib at maseselang

kinadena ang mga bisig at mga binti,
binihisan ng baluting pananggalang sa ߴyong

tinekladong programa ang mga dapat at hindi,
haram at halal, eretiko at

at nilagusan ng bakal ang laman, ng kordon ang
ugat, ng algoritmo ang kukote. Minakina ang


Pinal itong paglalaban, magkaisa nang magagap
Ang interplanetaryo ng lahat ng nilalang
Pinal itong paglalaban, magkaisa nang magagap
Ang interplanetaryo ng sangkalawakan
Imbulog sa pagkakabusabos, imbulog mga alipin ng gutom
Ang enerhiya’y sadyang aagos, dadagundong sa uniberso
Gapos ng temporalidad ay kakayaning lagutin
Makagagalaw sa mga espasyong inaakalang hindi mararating
Wakasan ang pagsasamantala ng mala-lovecraftiang bestiaryo
Tanganan natin ang mga sandatang sinlakas ng proton star
Walang maasahang mesia, bathallah o manunubos
Pagkat ang kaligtasan nati’y wala sa dios, lahi, angkan
Sa paglinya ng mga planeta, mayroon tayong kalkulasyon
May susunggaban natin ang koordinasyon sa ibang partido
Upang ipagwagi ang makailang ulit nang naudlot na ugnayan
Ng lahat ng nilalang sa sansinukob bilang konstelasyon

Jerryrigged Machine and other Poems

Translation by Kristine Ong Muslim


Are you worn out from loitering
’round a dozen worth of planets?
Do you want to travel further
Back to the days and nights of yore?
We offer halcyon mem’ries!
Greet your arrival: “Mabuhay!”
Step back to discover the past
That awaits the esteemed tourist!
In the land of Filipinorth,
The flag beckons with avid warmth,
Land resources abound with love,
Water resources teem with hope,
Human supplies are up for sale,
Mind’s resources, heart’s resources,
All for the benefit and joy
Of the world and universes!
Welcome, the earthly visitors,
Ferried with care, Galactic guests!
Our standard greeting’s “Mabuhay!”
Come all, enter Filipinorth!
Thank you all for your patronage,
Farewell, until we meet again!
Former noble Maharlikan
Now detained in the Southern lands:
Beloved fellow brown neighboring
Towns led astray: You’re our brothers,
Come over, denounce, defect from
Red, the Occident, East! Serve All!

from Propetaxis

Jerryrigged Machine

I screw your
eyes to keep your gaze trained
on me,

beat your mind with a hammer,
lock down your breasts and delicate

loop a chain around your arms and lower legs,
dress with armor for resisting your

recital of dos and don’ts,
haram and halal, heretic and

and infiltrate with metal the flesh, with wire the
veins, with algorithm the thought. Jerryrig
protective love.


This is the ultimate fight, unite to reclaim
The interplanetary craft of all creatures
This is the ultimate fight, unite to reclaim
The interplanetary craft of the heavens
aaaaaaaaRise from oppression, rise, slaves of hunger
aaaaaaaaEnergy flows, rumbles across the universe
aaaaaaaaDisengage from the shackles of temporality
aaaaaaaaMove in spaces deemed unreachable
End the abuse of a seeming lovecraftian bestiary
Let us carry weapons as powerful as a proton star
No messiah, bathallah, or redeemer to rely on
Because our salvation is not from god, race, tribe
aaaaaaaaWe calculate from planetary alignment
aaaaaaaaWe seize coordination with another party
aaaaaaaaTo secure the many times interrupted pact
aaaaaaaaWith all creatures as constellations in the galaxy

“Interplanetaryo” and “Mabuhay,” under Arbeen R. Acuña’s project Babala ng Balang Araw at Iba Pang Abiso (A Sign from Someday and Other Notices), are works funded by the UP System Enhanced Creative Work and Research Grant (ECWRG Grant No. 2017-1-016) of University of The Philippines – Office of the Vice President for Academic Affairs.

Dziękuję, Polska

China Pearl Patria M. De Vera

Hulyo-Agosto 2017

Noong 2013, sabi ni Nanay, mag-aalaga na raw kami ng bibe para mataboy ang magnanakaw. Maingay ang bibe lalo na kapag naghahanap ng pagkain. Naalala ko ang nag-iisang bibe sa Orlica Lake habang bumubuhos ang snow. Bago matapos ang araw, naalala ko naman ang sabi ni Didion, we tell ourselves stories in order to live. Ganito ko naitatawid ang mga araw, pagbibigay ng saysay sa wala, pilit na paggalugad. Sa kakagalugad, piniling sandaling manatili sa mga pagitan, tulad ng pananatali sa Orlica.

Ibinigay ko ang pangalan sa listahan ng mga gustong manatili sa isa sa pinakamalayong lokasyon para makapagturo sa mga bata. Nakapuwesto ang Orlica sa pagitan ng Poland at Czech Republic. Ilang hakbang at isang tawid sa relatibong mababaw na ilog, makakatawid ka na sa teritoryo ng Czech. Hindi gaya sa amin na ilusong mo lang ang paang nakasuot ng tsinelas, kakayanin mong tumawid sa ilog. Saglit na nilublob ang kamay, parang kinakain ng tubig sa ilog ang buong kamay ko, halos dalawang minuto bago ko maramdamang may mga kamay pa ako. Sa ganito nagsimula ang pagtuklas sa pagitan ng mga paglalakbay.

Ilang beses din halos maipit ang kamay ko sa automatic na nagsasarang pinto, sa padlock ng banyo sa airport, makuryente sa plate dishwasher hanggang sa halos malapnos ang kamay sa mainit na tubig galing sa gripo. Bago mapasabak ang mga kamay, ilang dapa at subsob rin ang naranasan ko bago makarating sa Bystryzca Kłodzka, Poland. Ilang beses kong tiniyak kung tama ba ang spelling ng lugar, mahirap na magkamali sa pagtatanong at pagbili ng train ticket. Habang kinakaladkad ang mga bagahe, di mabilang kung ilang beses akong nadapa at nasubsob. Ang pinakamalalang sugat na nakuha ko no’ng hinabol ang blue bus papuntang Praha Central Train Station.

Nakita ako ni Vladimeir na nag-aabang sa blue bus, bus na dadaan sa Praha Central Station. Napansin niyang hindi ako magkandaugaga sa pagtulak sa metal na lagayan ng mga bag. Lalo pang naging mahirap nang nahulog ito sa gutter sa pagtatangka kong habulin ang blue bus. Nasugatan. Nilapitan niya ko. Hindi raw magsasakay ang bus, puno na raw. Itinuro niya ang kabilang bahagi ng airport, do’n daw makakasakay. Sinabayan niya kong maglakad at nagtangkang tulungan sa pagtulak ng mga bagahe. Tinanggihan ko. Hindi siya nagtanong sa kahit na anong personal maliban na lang sa pagkumpirma kung sa Praha Central train station ang punta ko. Pagkatapos, in-interview ko na siya.

Nalaman kong 27 years old na siya at galing sa isang maliit na bayan sa Czech Republic, buntis ang girlfriend niya at magkaka-baby girl na sila. Nagtatrabaho siyang IT salesman at nagta-travel sa Europa. Hindi niya ko iniwan hanggat hindi ako nakakabili ng train ticket at hanggang sa maintindihan ko ang mga nakasulat sa malaking screen sa train station, ang platform, oras, at train number. Inabutan niya ako ng tubig. Tiniyak kong nakasarado ang bote at hinintay kong makaalis siya bago ako uminom.

Habang naghihintay kami sa train station, may isang matandang lalaking Ingles na nakipagkuwentuhan, narinig niya sigurong nag-i-Ingles kami ni Vladimeir. Dati siyang tour guide at polyglot. Bumisita siya sa Prague para puntahan ang kanyang mga apo. Kinumpirma niya kung gaano kaganda sa Prague. Sinabi kong dadaan lang ako sa Prague at sa susunod pa makakabalik. Hindi ko tiyak kung paano kami umabot sa naikuwento ko na sa kanya kung bakit ako papuntang Poland. Magbo-volunteer ako sa isang non-governmental organization para turuan at makipamuhay sa mga batang Polish, ibahagi sa kanila ang kultura at matulungan silang makapagsalita ng Ingles habang kami namang mga volunteer mula sa iba’t ibang bahagi ng mundo ay aaralin ang Po Polsku.

Naiwan akong naghihintay at nakatanghod sa malaking screen na nagsasabi saang train platform ako pupunta. Nang makumpirma ko na tama ang pinuntahan kong platform, may nakapansin na imposible na para sa akin na mabibit ang maletang kasinlaki ko dahil nakadalawang subsob na paakyat ng tren, tinulungan ako ng isang binatang iakyat ang mga bagahe.

Sa susunod na pagbaba, tinulungan ako ng binatang may bitbit na naka-fold na scooter. Inalalayan niya akong ibaba ang maleta sa tren. Kung hindi niya ako tinulungan, bubuslot ang isa kong paa sa pagitan ng tren at platform. Nakumpirma namin ang train platform ko at hinatid niya na ko. Sadyang mahirap dalhin ang mga bagahe maliban sa dalawa sila at ang isa ay halos kasinlaki ko. Kasama pa rito ang backpack, sling bag, at neck pillow. Hindi rin nakakatulong ang cobble stones na daan para sa dalawang de gulong na maleta. Mabuti na lang talaga ay binitbit niya ang dambuhala kong maleta.

Ang sunod kong nakatabi sa tren, hindi ngumingiti. Matandang babaeng malalim ang mga mata at maraming linya sa noo. Magkaharap kami at sa pagitan namin ay maliit na lamesang natutupi. Ilang beses kong nahuling nakatitig siya sa akin. Lalo na no’ng kinukuhanan ko ng litrato ang mga nakikita ko. Iniisip ko kung nasa tama ba akong tren dahil hindi ko maintindihan ang nakalagay sa screen sa loob ng tren (Czech) Lichkov lang ang nakasulat. Hindi ko na natiis at nagtanong na ako sa matandang babae. Hindi niya ako maintindihan at nagsimulang magsalita sa wikang Czech. Sinubukan kong ipakita ang train ticket. Broken English na ang ginagamit ko. Correct train sabay muwestra, nginitian niya na ako at nagsalita muli sa wikang Czech at may itinuturo.

Dumaan ang konduktor ng tren at hindi rin siya makapag-Ingles. Pinakita ko ang train ticket at katulad ang muwestra sa matandang babae. Tungo lang ang tugon niya sa akin.

Tumayo ang matandang babae at kinuha ang nakasabit na jacket sa itaas ng kanyang upuan sa tren at bago siya umalis, ngumiti siya ulit sa akin. Nilapitan na ako ng konduktor at mukhang iyon na ang hudyat na kailangan kong bumaba. Nakumpirma ko na kailangan ko na talagang bumaba dahil hindi na aandar ang tren, huling estastyon na. Tumulong siya sa pagbaba ng mga maleta ko.

Nagtanong sa panibagong konduktor para kumpirmahin kung tama ba ang hinalang sa tren na kaharap ako sasakay. Tulad ng mga nauna, tumungo lang sila at hindi ko naintidihan ang salita nila. Hindi na tunog Czech ang salita, palagay ko Polish na ang salita niya. Dahil umalis na ang konduktor, inakyat ko mag-isa ang mga bagahe at sinimulang kausapin sila, ako lang ang pasahero ng tren. Nagbabago na ang nakikita ko sa bintana— sarili ko na. Madilim na sa labas. No’ng lagpas limang minuto kaming huminto sa isang estasyon, napadalas ang pagkausap sa mga bagahe at binigyan ko sila ng pangalan. Huli ko ’tong ginawa no’ng unang araw ko sa grade school, pinangalanan ko kahit pencil case at sinubukan silang kausapin.

Walang tao sa mga estasyon, nakita ko ang ilang eksena sa mga pelikulang pinapanood sa bawat train station. Bago ko pa simulang takutin ang sarili, lumapit na ang konduktor at hindi na ko nagtangkang magtanong. Inabot ang ticket. Pag-alis niya, hinanap ko sa likod na bahagi ng tren ang mapa ng mga estasyon—tatlong estasyon na lang. Bago lumapit ang konduktor, handa na ’kong bumaba. Inalalayan niya akong ibaba sa mabatong daan ang aking mga bagahe, kumaway ang sundo kong si Zanis na volunteer mula sa Latvia.

Sa tatlong oras na biyahe sa tren, mula Prague hanggang Poland, ilang beses akong napatitig sa mga punong walang dahon, naalala ko ang MRT at LRT. Sa isip ko, kasimbagal ng aming tren ang aming pag-unlad.

Bagong salta
Nito ko na lang naintindihan ang sinabi no’ng nakasabay na Pilipina sa connecting flight. Sabi niya, minsan lang ang pagkakataon na makapuntang Europa. ’Wag mo masyadong isipin ang buhay sa atin, siguradong makakabalik ka naman. Ito rin ang sagot sa akin ng propesor no’ng sinabi ko sa kanyang nababahala ako para sa thesis ko at gusto kong kumonsulta sa kanya habang nasa Europa siya. Dagdag sa pagkabagabag ang balitang Martial Law sa Mindanao at ang posibilidad na ideklara sa buong Pilipinas. Sinubukan kong alamin kung makakauwi ba ’ko kung sakaling mangyari ang posibilidad. Hindi natuloy ang pag-uwi pero habang sinusulat ko ’to, Martial Law pa rin sa Mindanao at magtatagal hanggang December 2017.

Sa mga unang araw, sinubukan kong magtanim sa garden. Inalis ang mga damo at bato, hinanda ang patse ng lupa para sa tatlong pakete ng mga buto. Apat na beses din akong nagdilig bago dumating ang snow. Karaniwan lang daw na biglang bumibisita sandali ang snow kapag tagsibol. Imposible na raw mabuhay ang mga tanim ko sabi ng Vietnamese na roommate. Sabay na nawala ang interes ko sa pagtatanim at pagkain ng patatas. Sa mga unang linggo, natuwa ako na may patatas lagi sa bawat meal namin. Naisip ko unlimited Potato Corner dito, oks na rin. Pero hindi pang-Potato Corner with sour cream dip ang pagkakahanda ng mga patatas dito. Kadalasan ay hindi crispy kundi boiled, pang-mashed potato na walang gravy. Sa sumunod na linggo, nag-settle na ang umay at napansing hinahanap ko na ang kanin. Ganoon din pala ang sentimyento ng iba pang Asyanong kasama kaya minsang hindi ko napigilan ang sarili at sumigaw akong rice is life. Nagtawanan sila. Bumili akong bigas at tinuruan ko ang sariling magsaing nang maayos. Sigurado akong pag-uwi ko, mga ilang buwan muna bago ako dumaan ulit sa Potato Corner.

Lagi akong tinatanong ng mga batang nakakasalamuha kung ano raw ba ang paboritong pagkain ko sa Poland. Pierogi ang isa sa mga sikat sa kanila, dumpling type na kadalasan may patatas at keso sa loob, minsan naman strawberry o meat ang nasa loob. Nahirapan akong magustuhan ’to kaya kapag tinatanong nila ko, Pomidorowa ang sagot ko. Tomato soup ang Pomidorowa, meron ding sikat na kanta ang Pomidorowa na lagi kong kinakanta sa kanila. Napapangiti ko na ang mga batang hindi gaano ngumingiti. Napansin kong mahirap din naman talagang ngumiti sa lugar na malamig, hindi mo makakasanayan ang pagngiti. Gano’n pa man, naipaliwanag sa akin ng ilang mga gurong kaibigan dito, ang ilang mga posibilidad kung bakit hindi automatic ang pagngiti dahil na rin daw siguro sa naging karanasan ng mga nakaraang henerasyon at sa ilang mga village na napupuntahan, maaaring hindi karaniwan ang pagbisita ng mga foreigner na gaya namin. Hindi naman mahirap pangitiin ang mga batang nakakasalamuha kagaya rin ng ibang mga bata na nakasalamuha ko, kailangan nilang maging komportable muna sa ’yo bago ang lahat. Mas napadali ang pag-aaral ko ng Polish dahil sa kanila, hindi sila nahihiyang itama ang pagsasalita ko at hindi napapagod sagutin ang mga tanong.

Hindi naman kinailangang maging komporatble ang mga naging kaibigan guro, automatic para sa ilan na maging malapit at maging halos magkumare na kami lalo na kapag nalalaman nilang naging podstawowa teacher o primary school teacher din ako sa Pilipinas. Lagi akong niyayayang magbakasyon sa kanila, magpahinga. Dahil parehong guro, hindi maiwasang pag-usapan ang kalagayan ng edukasyon sa magkaibang bansa. Nagugulat na sila sa bilang pa lang ng estudyante sa klase. Karaniwang naglalaro sa 15 hanggang 25 ang mga estudyante sa isang klase sa public grade school sa Poland habang naglalaro sa 30 hanggang 40 naman ang estudyante sa pribadong grade school sa Pilipinas. No’ng tinanong nila ang bilang kapag public, napapanganga sila. Paano raw nagtuturo ang public school teacher sa 50 hanggang 80 na estudyante. May natutunan pa raw ba ang mga estudyante sa ganoong lagay. Napapatawa na lang ako at sinasabi ang keyword na classroom management. Ipinaliwanag ko paano ang konsepto ko ng classroom management, paano halos kumain ng apoy, tumawid sa alambre at magsaboy ng confetti habang nakangiti at hanggat maaari ay hindi sumisigaw. Paano raw natututo ang mga bata sa public school kung kahit libro ay pinaghahatian pa. Mas matagal na kuwentuhan ang inaabot namin kapag nababanggit ko saan nagkaklase ang ilang estudyante sa public school. Paano raw sila nakakafocus kung hindi sila sa classroom nagkaklase. Nagtataka rin sila bakit may mga bata sa aking bansa ang mas mahusay sa Ingles kaysa Filipino. Ibang tipo raw ang naging problema ko sa pagtuturo. Nailinaw ko sa kanila na kabilang sa partikular na uri ng mga tao ang mga batang naturuan ko noon—sila iyong mga anak ng mga negosyante, panginoong maylupa at nakakaangat na panggitnang uri. Hinabol ko sa paliwanag na kung magtutuloy-tuloy ang oryentasyon ng edukasyon, mamamatay ang wika ng aking bayan at posibleng mangyari ’yon sa kanila.

Hindi maiiwasang pagkuwentuhan ang compensation at kung ilang oras kami nagtatrabaho. Minsan sa pagitan ng kuwentuhan, napapatawa na lang ako. Umaabot sa ganito na lang ang reaksiyon ko sa mga tanong at tugon ng mga kausap. Halos pareho lang ang teaching load pero dahil mas kaunti ang estudyante nila, mas hindi kinakain ang kanilang araw ng pagwawasto ng mga papel—higit ang kanilang libreng oras.

Sa mga tingi-tinging libreng oras nakakapunta akong Biedronka. Dito mabibili ang mga pangunahing pangangailangan. Kadalasan makikita ang ladybug logo sa bawat village, ibig sabihin may Biedronka sa lugar. May ilang partikular na tindahan para sa mga partikular na pangangailangan; kung naghahanap ng toiletries, Rossman ang hahanapin; kung gamot naman, Apteka; kung mga damit at accessories, Pepco. Pupunta na sana ako sa isa sa mga tindahang ’to no’ng makilala ko si Maria, ang kauna-unahang Polish na naging kaibigan. May maliit siyang tindahan malapit sa flat namin. Simula nang makilala ko siya, pinipili kong tumawid at maglakad sa kabilang kanto para makapagsabing cześć sa kanya. ’Yan ang hello sa Polish at unang salitang natutunan ko sa Poland. Nasundan ng Dzień dobry, Good morning sa Ingles. ’Yan lang ang Po Polsku na nasasabi ko sa kanya at ang ibang mensahe ko sa kanya, in sign language na lang. Nagtatawanan kami kapag hindi na makapag-intindihan. Nang malaman ko kung paano itanong ang how old are you, tinanong ko siya agad. 78 taong gulang na siya at sigurado akong naabutan niya ang ikalawang digmaan. Sa sumunod na mga pagkikita, inaabutan ko na siya ng mga tula ni Wisława Szymborska na nakasulat sa Polish.

Pauuwiin ako kapag nalaman ng pamilya
Sasampa na sa apat na buwan ang pamamalagi ko rito, nakabisita na sa dalawang minahan, minahan ng asin at ginto. Para sa turista na lang ang mga lugar at naikuwento sa akin ng kaibigang guro na ang coal mine malapit sa binisitang village ang nag-o-operate.

Maliban sa mga museum at mga panturistang lugar, hindi maiiwasang banggitin ang mga hindi kagandahang karanasan sa loob ng apat na buwan. Kung hindi ako nahasa ng mga kalsada ng Maynila, hindi ako magiging magaling umiwas at maging alerto kung may papalapit na posibleng magnanakaw. Sa sentro, mag-isa ’kong namasyal at no’ng pabalik na sa tinutuluyang hostel, may sumalubong sa aking lalaking kakaahon lang sa underpass. Sa simula, iniisip ko na baka papunta lang talaga siya sa direksiyon ko pero ano bang nasa direksiyon ko, isang bloke ng flower pots. Pasimple akong lumakad-takbo at tumabi sa dalawang matandang patawid na rin. Pwedeng praning lang ako at pwede ring hindi. Naulit ang ganitong eksena isang umaga sa terminal ng bus. May mukhang lasing na lalaking papunta sa akin, lumayo ako agad at dumikit sa matandang babae. Ilang minuto, nakita kong may inaabot na zloty ang isang foreigner sa mukhang lasing na lalaki.

Sa terminal ng bus, muntik na mapagtripan. Kinakausap ako ng ilang kalalakihan na parang Chinese words, alam kong ako ang sinusubukan nilang kausapin dahil lahat sila ay nakatitig sa akin habang pinipigilan kong mangatog sa hanging dala ng 6:00 am. Wala silang planong tumigil hanggang makaupo sa malapit na bench. Nilabas ko ang cellphone at nagpanggap na may tinatawagan. Sinabi ko na yata lahat ng salitang Polish na alam ko. No’ng narinig nilang nagmumura na ’ko in Polish sa telepono, do’n lang sila napatigil sa pagsasalita at pagtitig sa akin.

Kapag nalaman ng pamilya kong natulog ako sa train station para makatipid hindi sila matutuwa. Ayokong sayangin ang allowance ko at pabaon nilang pera para sa ilang oras sa hostel. Alangan din kasi ang oras ng tren papuntang bus station at alis ng bus ko papuntang Hungary kaya pinalipas ko ang anim na oras sa bakal na upuan sa waiting area sa Wrocław train station. Tumabi ako sa pamilyang naghihintay din pero no’ng nagising ako, dalawang babaeng magkaibigan na ang nasa magkabila ko. Kapag may nakikita akong posibleng hindi ligtas na katabi, pasimple akong lumilipat ng upuan. Hanggang sa sinita na kaming nagtatagal sa waiting station, nakangiti ko na lang na sinagot ang guard at sinabing 5:00 am ang oras ng tren ko pero sa totoo, Polski Bus sa kanto ang sasakyan ko. Mga 4:00 am na no’ng medyo nagliwanag na sa labas, do’n na ’ko nagkatapang na lumabas.

Ilan pa sa mga mapapatagilid ang mga kapamilya kung malalaman nilang hindi ako nagbabayad sa tren kapag may pagkakataon. Minsang nasita pero nagpanggap na naliligaw pero kadalasan, alangang naliligaw dahil landmark lang ang giya ko sa navigation. Hindi ko sigurado kung tamang tren ang nasakyan papuntang airport. Katulad sa naunang dahilan, nagtitipid ako at minsang internal monologue, tinuturuan at nakikipamuhay akong ayos sa kanilang susunod na henerasyon. Lalong malalagay sa alanganin dahil guro ako sa pinanggalingan kong bayan, hindi ako nagiging magandang halimbawa lalo na kapag nabasa ng mga estudyante ko noon ang ganitong mga gawain.

Minsan kong diretsong sinabihan ang pansamantalang roommate tungkol sa kanyang labis na pagsasalita. Alam kong hindi matutuwa ang mga kapatid ko kapag nalaman nilang hanggang dito ay nagiging masungit ako. Kaswal kong sinabi na masyado siyang maraming sinasabi. Ayun, isang araw siyang hindi masyado nagsasalita at tanging narinig ko lang sa kuwarto namin ay recorded sermon ng pastor mula sa isang bansa. Kinabukasan, no’ng pinag-uusapan na namin ng kaibigan kong Armenian ang pag-upo sa parke at pakikinig sa tubig sa fountain, pasimple niya kaming hiniritan, ’yong mga gaya raw naming nagsusulat-sulat at gumuguhit-guhit lang ang makakahanap ng oras sa pag-upo sa parke at wala naman raw mapapakinggan sa tubig sa fountain. Natawa na lang ako at inabutan ko siya ng kanin at inabutan niya ako ng nsima. Sa puntong ’yon, alam kong ayos na kami at nagkakaintindihan.

Siyam na buwan
Habang sinusulat ko ’to, eksaktong limang buwan pa kong magtatagal sa Poland. Kapag tinatanong ng mga bata rito kung bakit ko ’to pinili, para makaalis sa comfort zone ang lagi kong sagot sa kanila. Tinitipid ko lagi ang sagot, tulad kung paano ko tinitipid ang pagkukuwento sa maraming impormasyon tungkol sa sarili. May nakakasalamuhang mapangahas na bata, walang preno niyang tinanong bakit sa Poland ko piniling maramdamang uncomfortable. Obhetibo kong sinagot ang tanong niya at mukhang nakumbinsi naman siya sa sagot kong dito lang ako natanggap. Dahil mukhang kaya naman niyang iproseso ang sagot at nabanggit niyang nagbabasa siya, sinabi ko sa kanya ang isang linya ni Steinbeck, If it is right, it happens. Napangiti na lang siya at pinasulat sa akin ang linya.

Bago ako makarating sa Poland, binabasa ko na ang ilang tula ni Wisława Szymborska pero hindi ako bumili ng libro niya. Lagi akong nanghihiram ng libro o nagbabasa lang sa internet. No’ng may pagkakataong makapasyal sa Krakow, binisita ko na ang museum niya at doon nakabili ng dalawang libro. Nahihirapan na rin kasi akong unawain ang libro niyang nahiram sa village library, wala kasing English translation. Nang malaman ng mga kaibigang Polish na guro na sinusubukan ko siyang isalin sa Filipino, natuwa sila at may nag-alok pang tumulong sa akin. In chorus sila lagi sa pagsasabing mahirap ang ginagawa ko. Sa simula pa lang kumbinsido na ko na hindi ko matatapos ang pagtatangka, hindi madaling aralin ang salita ni Wisława. Kaya nitong nakaraan, ang ilang isinasalin ay hinango ko na mula sa salin sa Ingles. Narito ang pagtatangkang sipi sa tulang Możliwości ni Wisława Szymborska.


Pinipili ko ang maraming mga bagay na hindi ko nabanggit dito
napakaraming mga bagay na hindi ko na nasabi
Pinipili ko ang kawalan na nakawala,
’yong mga nakalinya na nasa lihim na kodigo
Pinipili ko ang oras ng mga insekto kaysa oras ng mga bituin.
Pinipili kong kumatok sa kahoy.
Pinipili kong ’wag magtanong gaano pa katagal at kailan.
Pinipili kong tandaan ang mga posibilidad,
na ang pag-iral ay may sariling dahilan para sa pagiging.

Maraming posibilidad at pagtuklas ang ipinaraya nitong pananatili ko sa Poland, sa lugar na maraming patatas, may masalimuot na kasaysayan at sa lugar ni Maria na hindi nagdadamot na ngumiti at makipagkuwentuhan.

Paano umuwi
Ito ang pinili kong ibahagi sa ngayon at hanggat hindi pa ko umuuwi, madaragdagan pa ang kuwento ko tungkol sa bansang ’to. Inihahanda ang sarili sa pagbisita sa Auschwitz Museum at ang pagsilip sa iba pang lugar dito. Tulad ng pagtitiwala ko sa kakayahang matatagalan ang taglamig at lungkot, nagtitiwala ako sa proseso ng pagkatuto habang nandito. Soon we are not here, ’yan ang pakawalang linya ng kasamahang Ethiopian volunteer. Iyon naman ang tiyak, aalis kami rito. Ano naman ngayon? Idaragdag ko na maliban sa pagkukuwento, nakatutulong ang pagtatanong sa pag-iral ko rito. Dito ko nalaman ang saysay nang pagtatanong sa sarili. Tanong na esensiyal sa ngayon, habang nasa pagitan ako, nasa transit. Ano nga ba ang nakukuha ko mula rito, maliban sa pandagdag sa cultural capital? Sinusubukan ko pang buuin ang sagot sa tanong, may limang buwan pa. Nagiging mabait ang oras sa akin dito at may kaunting luwag na binasbas itong pinanggalingang panggitnang uri. Malay naman akong kailangang sumabak pag-uwi. Sa ngayon, hihingi muna akong paumanhin sa tinawag kong patrong poon ng mga di napapagod humingi ng tawad dahil sa kawalang talas sa pagsagot sa mga tanong at iaalay ang ilang linya sa tulang “Under One Small Star” ni Szymborska,

My apologies to everything that I can’t be everywhere at once. My apologies to everyone that I can’t be each woman and each man. I know I won’t be justified as long as I live, since I myself stand in my own way. Don’t bear me ill will, speech, that I borrow weighty words, then labor heavily so that they may seem light.


Marlon Hacla

Mga kuwartong naghihintay ng pag-alis ng kawatan. Ano ang takdang aralin? Pagsasalansan ng mga maling tunog? Utos? Isang patay na puno? O sabay-sabay na paglinaw ng mga nais ng berdugo. Ang mga ibon para sa panaghoy na ibinigay mo. Parada ng mga binting tahi-tahi papunta sa gubat ng paanyaya. Minadaling paraiso.

Kalahating butil ng mais. Kalabisan ng mga ugat. Pinupuwersang hitsura ng basag na kampanilya.

Ito ay pagganap sa bahagi ng paririto. Pagkalas ng elesi sa bentilador. Susunod ako sa pinto, mauna ka sa pagbulong. Ito ay parte ng katawang uhaw sa sensasyon. Kulay kahel na mesang tinambakan ng mga buto. Totoo ba ang pinagmulan ng aking pagkalugod?

Kung itutuloy ang kasal, ito ay magiging madulas na sagabal. Kung mauulit ang aberya, aagos na parang tubig ang mga karayom. Anghel na maraming mukha at maraming sandata. Takot na kumapit sa laylayan ng damit na natilamsikan ng dugo at putik. Isang sagot sa tanong tungkol sa pagtuturo ng pagpaslang. Pagnanais na kinumutan ng liwanag.

Ataul na naglibing ng ritwal. Isang pagtataksil sa debosyon. Pagtatakip ng mata. Pagnipis ng ating kagalakan. Tinugis na tula sa kalapating bumagsak. Bibig na nabulunan sa pagsubo ng isa pang katawan.

Tatsulok na sinulukan ng kusina, hagdan, eksena ng krimen.

Magandang hubog na nilamutak. Madaling araw na sinulatan ng mga eroplanong pandigma.


Translation by Kristine Ong Muslim

Rooms that kill time until burglars decide to leave them. What is the homework all about? Making a neat stack of off-key tunes? Order? A dead tree? Or a chorus of epiphanies for unscrambling an executioner’s motivations and desires. Funeral birds that you gave as gifts. A parade of tied-up legs headed towards a beckoning forest. A paradise hastily put together.

Half a kernel of corn. Extravagance of roots. Broken bell forcibly deformed until it is mangled beyond recognition.

This is a performance of an upcoming part. Electric fan blades unraveled. I will be right behind you as you walk out the door, be the first to whisper. This is the part of the body that thirsts for sensation. Orange table piled high with bones. Is the source of my joy real?

If the wedding pushes through, it will turn out to be a slippery hitch. If the snag catches again, needles will flow like water. Angel with many faces and many weapons. Fear that latches onto the hem of a dress splattered with blood and mud. One answer to a question about teaching murder. Desire blanketed by light.

Casket that entombed a ritual. A treacherous act to devotion. The eye closing. Our happiness watered down. Poem chased down from a crash-landed dove. Mouth choking from having swallowed whole yet another body.

Triangular open space whose vertices correspond to the kitchen, staircase, scene of the crime.

Beautiful figure that had been ravaged. Dawn vandalized by contrails of warplanes.

The Proxy Error and other Poems

Lakan Daza Umali

Monsoon Season

I have learned the measure
of moody weather. The barrage
of raindrops on stout houses,
washing rust, dust, grime
into the flooded street below.
The tincture of her, heady
musk primed to vanish
with the swiftest liquid
motion, a thought tipped
on a crest, before falling
into the neighborhood swell.
Outside the storm shakes
flowers from the vine, sends
jasmine-water crashing against
the dirty doorway of my house.
I scan the coast, count the boats
anchored to the city’s shore,
and I think of the god
caged beneath the sea, his fists
pounding the unyielding water
pressure pinning arms, legs,
lungs to the black ocean-bottom,
the price paid for misplaced desire
Inside, the fire burns low in the chaos of water.
every threshold invaded by the cold.
Still I remember her boon of fresh fish,
ropes of seaweed, mollusks peeking
from their shells, how her briny hands
plumb the ocean’s depths and gift me with salt.
In her absence, I peer out into the seascape
that always churns with divine anger,
I pick up a pen, a dry square of paper.
Before light fails me, before the chill
pins me to bed and makes me heave
for sun, I make a list of things
disturbed by rain.

The Proxy Error After Mookie Katigbak-Lacuesta

How else can I fix your buffering presence?
When I hear chat notifications or watch two twinks
In high-definition, you still persist across screens
And fantasies, sending nudes and eggplant emojis.
It’s true that I think more clearly after climax,
Slumped on a keyboard, realizing no man, analog or digital,
Has ever given me any semblance of good sex;
Saying please, cooking breakfasts of eggs and milk
The morning after, the closest is you.

You linger in pixels and fiberwire;
Goading me to send picture and location,
Disconnecting when you find I’m too femme.
To ensure the morning after, you require
Specific rituals; lowering of the voice,
Cleaning flecks of shit from the hole to achieve
The actual you, real as words on the page.

You come like the signal, darlingaaaaaaaaFuck you.

The Gay Serpantine Anti-Imperialist Agenda

Let the spermatozoa of mongrel cities slither
Between my cheeks, happy marriage of flesh
And supplements. Catch my serpent-tongue, Uncle Sam?
I can loose a toxin of shiny sibilants while I corkscrew
Through your vocabularies, sucking the syllables
From MacArthur’s mouth, my tongue forked bilingual
Oh, you haven’t discovered the half of me yet;
All your nation’s foreign technologies taking root
In my body, I am colored metamorphic. Empire’s shame.
Watch me shift past moon and neon, masterless creature,
With my chrome-edged masks and painted limbs
Alien enough to slip past Blumenbach’s taxonomies.
From which you derive your island knowledge.
Do you want to touch me? My venom is bright.
I’ll bite your golden son and he’ll slip it in my cloaca
I’ll spike your grandchildren, tell them of the swish
Of Black Jack Pershing’s sword as he slashed my nest.
I am starved for everything. White-tinged flesh,
Brown indecencies. I am homewrecker. Abomination.
No exorcisms will banish me from your garden.
I am mother to ironies. I take your skin and make
A dark shadow to wear in the tropic night.
Kingdom’s fear. Have you realized me yet?
I’ll oil the path, spice and milk the virile poisons.
Come close. The snake keeps a good home.

Otoh Swims Back

Sigrid Gayangos

Otoh woke up to the sound of hovering helicopters and gunshots. He was alone in their lepa; his nine other siblings and parents were nowhere in sight. Otoh looked around him: other families had rushed from their own lepas and onto the shore, black smoke rose in the city, men in camouflage uniforms and huge tanks lined the coast. To the far left, Otoh saw pump boats with red flags hiding behind the tangled masses of the mangroves’ arching roots. Otoh knew that this could only mean trouble.

There was that deafening sound of a one-note whistle, as if a giant had blown it, and then, for a moment, a blood-red fire ignited the sky, only to land a decisive and fatal blow on the smaller islands. In the distance, Otoh saw his mother carrying two of his younger siblings as she clutched at the sleeve of a uniformed man. He couldn’t clearly see their faces, but Otoh knew all too well the patterns of his mother’s malong which she always wore to sleep. He wanted to cry out, to tell his mother that he was still there in their lepa, but Otoh’s throat was already parched dry after having inhaled the phosphorus-filled air. He wanted to jump out of their lepa and swim right into the sea but the sight of other burning houseboats paralyzed him with fear.

Feeling helpless, Otoh prostrated himself on the narrow floor of their lepa, clasped his shaking hands, and bowed repeatedly with his eyes closed. Otoh had never been a religious person all his life and he never saw the need for praying, though he had seen how other people did it. No words came out of his mouth yet his mind pictured out the great and powerful sea enveloping him in its gentle waves as more ferocious ones lashed at the forces on the shore. He imagined being cradled by a wave that seemed to have a mind of its own, only to be reunited with his family later on, in their very own version of a happily ever after. Otoh had never really prayed in earnest before, but now his heart called out to the body of water that he had known ever since he let out his first cry as an infant.

These—all these fanciful imaginings—Otoh prayed for with closed eyes as a hand-shaped blue mist not unlike the gentle waves that he had imagined wrapped its fingers around the shivering boy. As the waves made its way around the boy’s body, Otoh thought he heard someone sing the songs of his grandmothers.

And then, everything was enveloped in darkness.

When Otoh first came to, it seemed as if he had been sleeping for years. His body was well-rested, too well-rested, that it was a huge attempt to even wake up from the protective cocoon of his slumber. But the voice in his head was demanding. You better start swimming, boy, it said. Otoh racked his mind—how was it to swim again? He seemed to have forgotten it, though it was customary for the people in their community to throw the newborns straight into the sea. They never feared drowning, for what good was a person if he did not know how to swim? Otoh struggled to move his limbs in awkward arcs but this did not propel him to the direction he was aiming for. Instead, he felt himself tumble in a full three hundred and sixty degree turn.

Have you forgotten how to swim, boy? The voice was mocking him.

Otoh then realized that it was a huge turtle that was talking to him. It was a sea turtle, alright, but it was unlike any other he had seen before. Judging by its size, it should be at least a hundred years old. But the smooth, almost scrape-less shell could only mean that the turtle was still really young. Instead of the usual bony plate lying on top of the head between the eyes, this turtle had a gemstone that was unlike any color he had seen. The gemstone gave off the same hint of green-yellow glow that outlined the turtle’s gargantuan body.

You have to swim back now, boy. This is as far as you go.

The ocean floor was still so far below him, that Otoh could see nothing beyond the span of the turtle’s light. Although he felt that he was quickly being sucked in, Otoh knew that he was far from reaching the bottom. He thought of the different creatures that were waiting for him down there. They probably talked like this turtle, too, he thought.

All animals talk, you know. It’s just that you can hear us more clearly in here.

Otoh gasped in surprise as the turtle replied to his thoughts and gasped again once more when he realized that he had no trouble breathing underwater even after having gulped in a mouthful of seawater. In fact, he realized, that the sea water here did not taste like the salty sea water he had known all his life. It had that subtle sweetness of sugarcane and the smooth consistency of milk. Otoh suddenly felt drowsy and began to curl himself in a fetal position, as the pull of the ocean floor rocked him to sleep.

I said swim back, boy! Not sleep. You can’t go down there. Swim!

Otoh fought hard against sleep and saw through his heavy-lidded eyes that the turtle was spiraling down faster than he did. Falling behind the animal, he realized that his torso was just as long as the turtle’s tail.

Why are you going down, then? Otoh asked, as if used to this form of conversation.

Because I am from down there and I live down there. But not you, boy. Not you.

Otoh thought of home. He saw several children laughing over a meal of smoked fish and cassava bread; a woman holding the oars of a lepa boat while a grown-up man and a bunch of children dived after shiny objects thrown into the sea; children, all with sun-streaked hair and bronzed skin, swimming to the nearby island in sure and excited strokes. But there were those angry red sparks in the sky and soon tiny houses rattled and threatened to collapse. The air was thick with smoke that it hurt Otoh’s eyes when he kept them peeled open. The gun fires were too loud for him to bear and his breath quickened with every earth-shattering explosion. Faces swam before him in the darkness of the sea, and they swam farther from him, urging him to join them at the bottom.

Those are false thoughts! You should go home now. Home is not down there.

Otoh shook his head. He wanted to swim but his current position did not allow him to. He shook his head some more and lifted his eyes. He looked up, at the surface that now seemed nonexistent, and saw more images. He looked deep into the city, past the old forts with walls covered in moss, past the city hall with thatched roofs. Several houses displayed the flag bearing the sun and three stars, as crimson ones remained defiant on a few poles. Otoh’s vision reached the giant stadium where a thousand faces flooded his sight. He tried to scan all, to look for his family who could only be there, but there were just too many of them. Otoh could only do so much. He looked deep into the city and could only see fear. His hands sought to cover his face and realized that his cheeks were warm.

That is why you need to swim, boy. Swim back to your family.

Otoh glanced at the animal that had been falling down with him. He looked back into the bottom and tried to gauge its true depth. The darkness was alluring, and another minute in the water would have changed Otoh’s resolve altogether. But he had to look for his family now. He had to find them fast. He knew what he had to do.

Otoh stretched his arms before him. I should be fine moving it this way, right?

Let me help you.

The turtle turned, opened its enormous mouth, and snapped at Otoh.

Otoh struggled as half of his body was set firmly in place by the turtle’s lip. He struck at anything that his weak hands could reach, until he realized that the giant animal meant him no harm. Otoh ceased his futile attempts at escaping, though the darkness inside the turtle’s cave-like mouth was unsettling. In less than a minute, he felt a gentle release in pressure from his waist. His eyes were still closed, but Otoh felt a calmness wash over him that seemed to propel him ever closer to the surface.

When Otoh opened his eyes, he was floating on top of a wooden plank in the middle of the sea. He squinted at the glaring sun and figured that it was probably midday. But the other lepa boats were nowhere in sight, when normally they would be returning now from early morning fishing. Otoh started making his way back home. As he got closer, Otoh noticed that the entire stretch of what used to be a busy marketplace had now been reduced to rubble. The whole village was eerily quiet in the aftermath of devastation.

Otoh’s courage quavered for a split second. But he knew he had to be strong. There was a lot yet to be done. There would be time to demand what they were owed, what was due to them. For now, all he wanted was to find his family. One arm extended overhead, Otoh pulled himself one powerful stroke after another closer to shore.


Alvin Pomperada

Sa Wagwagan

Sampayan ang mga braso’t balikat
ng mga nag-uunahang parokyano ng mga segunda-
mano mula sa hinalukay
na tambak. Di maplantsa ang kunot
sa noo ng bata, pagod
sa kakaantay sa inang namimili
ng dekolor na bedsheet. Takaw-tingin
ang malakas na pagdabog ng binata
sa ate—nais sana’y tatak ng kolonyalismo
ang bilhin. Di maitatangging imprenta
ng pagiging praktikal pa rin ang yayakapin
ng kanyang katawan.
Imbes mayamot, natawa siya
sa karatulang nakasabit: “Leader Jacket.”
Napakamot naman ang isang ama,
sa kilikiling butas pala.


Binubutas ang lupa ng mga patak ng ambon.
Alam kong ganoon
ang kirot sa puso mo
sa tuwing lumuluha ka. Kumapal na
ang iyong balat, nasanay na sa lamig
ng pag-iisa. Hindi ka makawala
sa tanikalang iginapos ka sa akalang
palasyong ipinangako. Mag-antay ka’t
nanakawin kita sa hindi inaasahang
panahon. Aabangan ko ang pagbuhos ng ulan.
Isasabay ko ang tunog ng mga hakbang
sa tikatik ng mga patak sa yero.

Magdadala ako ng patalim, puputulin ko
ang lahat ng kawad ng ilaw.
at ang pag-asa ang magsisilbi kong liwanag.
Matatagpuan kita
sa kalagitnaan ng ‘yong kawalang
kamalayan. Bibitbitin kita’t
iuuwi sa tahanan.
Kung ako’y mahuhuli,
walang kasong puwedeng ipataw.
Pagnanakaw ba ang pagbawi
ng talagang sa akin?
Kikidlat sa kalangitan
at kukulog. Magbabadya
ng paglaya.


May taning na ang buhay
simula pa lang sa pagkabit.
Niyakap ang lamig
sa sulok ng dingding.
Kinaibigan na ang hangin upang tangayin
ang mga pahina, makaiwas lamang sa titig
ng mga nagtuturo ng panahon—
itinuring niyang parusa. Nagigimbal
ang iba sa katapusan ng daigdig.
Nasisindak naman siya sa katapusan
ng araw at buwan.


Boon Lauw

Sipi ito ng isang kabanata ng binubuong nobelang pinamagatang “Malaya.” Tungkol ang nobela sa paglago ng kamalayan ng tatlong kabataan sa alternatibong panahong hindi natapos ang diktadura dahil nakipagkasundo ang diktador sa hari ng Espanya at naging kolonya ulit ang Pilipinas.

May nakapagsabi sa aking hindi nalalayo ang digmaan sa musika ng isang gitara.

May katumbas na tunog ang bawat kalabit ng mga daliri sa kuwerdas ng gitara—nakalilikha ka ng musika. Sa digmaan naman, may kani-kaniyang katangian at silbi sa kilusan ang bawat sundalong katulad ko. Sa digmaan, kami ang mga kuwerdas na pinili ng musikero para sa kantang kaniyang binubuo.




Sumenyas ako sa mga kasamang magpatuloy sa paggapang.

Tahimik ang madilim na gubat maliban sa tunog ng mga insekto. Dinig ko ang mabilis na pagtibok ng aking puso. Kaunti na lang at kakawala na ito sa aking dibdib. Napalunok tuloy ako. Nangati akong silipin ang checkpoint, pero pinigilan ko ang aking sarili. Ayon kasi sa plano ay hindi maaaring lumitaw ang aming mga ulo sa ibabaw ng mga palumpon. Kailangang sumunod sa plano, paalala ko sa aking sarili. Kailangan.



Sumenyas ulit ako—ngayon naman ay para patigilin ang aking hukbo. Narating namin sa wakas ang destinasyong itinakda sa plano. Nagsimula akong magbilang gamit ang aking mga labi, ipinagpatuloy ang mga segundong idinikta ko na sa aking isip.

Saktong-sakto ang plano ng mga kumander para sa misyong ito—may pakiramdam tuloy akong isa ang aking guro sa mga kumander na tumingin sa plano. Tiyak hanggang sa bawat galaw ng kamay sa orasan; kulang na lamang ay hanggang sa bawat paghinga namin. Dahil dito ay buo at wala pang nasasawi sa aming hukbo.

Ganito ang aking mga paboritong misyon.

Pagkarating sa dulo ng kagubatan, sa likod ng checkpoint, hintaying lumagpas sa tarangkahan ang tagamanman. Magbilang ng tatlo, pagkatapos, dalhin ang grupo sa susunod na cover sa loob ng sampung segundo. Magpatuloy sa pagbibilang hanggang dalawampu—saka humanda sa malakas na pagsabog.


Sunod-sunod na mga pagsabog ang bumulabog sa checkpoint ng militar.

Nagising bigla ang noo’y katutulog pa lamang na kampo. Nalunod naman sa kaguluhan at apoy ang sigawan ng mga sundalong nakasisigaw pa. Walang-tigil pa din ang mga pagsabog. Kaya pala ‘Sinturon ni Hudas’ ang ipinangalan ng kambal sa pinakabago nilang imbensiyong ito.

Sumenyas ako sa mga kasamang lumabas na mula sa aming pinagtataguan. Lulusubin namin ang mga natitirang buhay. Lumayo kami mula sa proteksiyon ng mga puno. Niluksuhan namin ang mga palumpon at matapang naming pinasok ang checkpoint. Walang nakaligtas na bantay malapit sa tarangkahan. Halos wala ring natira sa mga gusaling malapit sa tarangkahan.

Pinaulanan naman namin ng bala ang sinumang makitang gumagalaw pa.

Katulad ng sabi sa plano, naghati sa dalawang grupo ang maliit naming hukbo. Nagsama kami ng aking bise-kapitang si Atoy, habang sasalakayin naman ng tatlo pa naming kasama ang bodega sa—

“BOSS!” sigaw ni Atoy.

Lumusong ako sa tabi. Ilang saglit pa, dinutdot na ng mga bala ang kahoy at kongkreketo sa paligid ko. Tumango ako ng pasasalamat sa aking bise-kapitan.

“Boss! Espanyol!” balita naman niya, matapos silipin ang nagpapaputok sa amin.

Tang-ina. May nakaligtas na guwardiya sibil.

Apat kasi ang layunin ng aming yunit para sa misyong ito. Una, subukan ang mga bagong pasabog na ginawa ng kambal. Pangalawa, nakawin ang mga kagamitan, bala, at armas sa bodega ng militar. Pangatlo, ubusin ang mga guwardiya sibil na napabalitang nakaestasyon sa checkpoint na ’to ngayong gabi. At pang-apat, palayain ang mga bihag nilang kababaihan.

Bahagi ng espesyal na hukbo ng diktadura ang mga guwardiya sibil. Binubuo ito ng mga pinakamalulupit na sundalong tapat sa diktador at ng mga opiser na Espanyol. Sa mata ng publiko, tungkulin nilang tugisin ang mga idineklarang rebelde ng pamahalaan—katulad ng grupo naming MBK. Tungkulin nilang supilin kuno ang ‘dilim’ na bumabalot sa bansa. Pero ang totoo ay sila ang dilim. Ang mga guwardiya sibil ang tunay na nambababoy at nagpapahirap sa bansa ngayon. Mga gawaing hindi mo mababalitaan sa mga diyaryo, radyo, at telebisyon. Mga karumal-dumal na krimen na mas masahol pa kaysa sa mga pinaggagawa ng mga tauhan ng diktador noon. Mga bagay na malalaman mo lamang kapag ikaw na ang biktima nila.

Sumiklab ulit ang laban.

Nakipagsagutan ng putok si Atoy sa guwardiya sibil. Natigil naman ang mga pagsabog sa checkpoint, sa wakas. At kaunti na lamang ang maririnig na pagsigaw ng mga sundalo—na tinapos din naman agad ng ilang pagpapaputok mula sa aming mga kasama.

Tumahimik ang checkpoint.

Tanging ang katunggali na lamang namin ni Atoy ang natitira. Paano kaya nakaligtas ang gagong ’to? Karamihan kasi sa mga pasabog na inilatag namin kanina ay nakalaan sa mga barracks.

“Atoy!” tawag ko. Sumenyas akong iikutan ko sa gilid ang kalaban.

Tumango ang aking bise-kapitan saka nagpakawala ng sunud-sunod na pagpapaputok sa pinagtataguan ng guwardiya sibil. Tumakbo naman ako papunta sa lilipatan kong puwesto. Pagkatapos—

Tinamaan ako ng bala sa likod ng hita.

“Putang-ina,” nanggagalaiti kong mura saka nagtago sa likod ng isang maiksing pader na katabi ng poso. Pinakiramdaman ko agad ang aking tama. Wala masyadong dugo—daplis lang. Buti na lang.

“Tang-ina mo, Atoy!” sigaw ko sa gitna ng ingay. “Ayusin mo naman ang trabaho mo!”

Tinawanan lamang ako ng aking bise-kapitan. “Boss naman! Espanyol baya ang kalaban!”

Napamura ulit ako saka inalala ang napag-aralang mapa ng checkpoint, habang nakikipagbarilan pa rin si Atoy sa Espanyol. Maganda ang nakuhang posisyon ng aming katunggali—na malamang ay alam niya rin kaya niya pinili ang lugar. Batikan kasi lahat ng mga banyagang miyembro ng guwardiya sibil—mga damuhong opiser na hindi na tanggap sa kanilang sariling bansa. Kaya dito na lamang sila naghahasik ng lagim sa Pilipinas.

Malas! Napahampas ako sa sinasandalang pader.

Kasalanan ng diktador ang lahat ng ito. Tagumpay na dapat ang rebolusyon. Matagal na dapat natapos ang madugong digmaang ito. Kaso, nakahingi pa ng tulong ang putang-ina mula sa Espanya. Ibinenta ng walang-hiya ang bansa para sa kasakiman niya sa kapangyarihan—Hindi. Hindi lang pala ang diktador. Ang asawa rin niya—siya talaga ang may pakana. Ang puta ang nagbugaw ng sarili niyang mga anak sa mga maharlika ng iba’t ibang bansa. Kaya nandito ’tong hayop na Espanyol na ito ngayon.

“Boss!” tawag ni Atoy. “Paubos na ang bala k—”

Pinaulanan ng guwardiya sibil ang pinagtataguan ni Atoy. Napayuko tuloy ang aking bise-kapitan. “Oo na lagi! Oo na! Oo na! Ikaw na ang madaming bala! Yawa ka!”

Inihagis ko kay Atoy ang reserba kong bala. Bahala muna siyang makipagharutan sa kaaway habang nag-iisip ako ng paraan. Hindi kami puwedeng tumagal pa dito. Baka dumating na ang mga resbak na militar. Mapipilitan kaming umatras. At hindi makukumpleto ang misyon.

Malas talaga. Ilang ulit nang naipagpaliban ang pag-atake naming ito. Napakalaking kahihiyan kung sakali kapag nabigo pa kami. Tiyak ay sesermonan ako ng mga kumander sa kampo. At higit sa lahat ay madidismaya ang aking guro. Mahalagang mapatay namin lahat ng Espanyol sa misyong ito—para magsiuwian na sila sa kanilang pinanggalingan.

Huminga ako nang malalim at pinakalma ang aking sarili—turo sa akin ng aking guro.

Malayo pa mula sa aking kasalukuyang puwesto ang susunod na taguan. Malakas ang aking kutob na hindi ako aabot do’n pag tinuloy ko ang pagtakbo.


Nag-isip pa ako. Kailangan ko lamang maagaw sandali ang atensiyon ng guwardiya sibil. Sapat na dapat ’yon para kay Atoy. Pero paano?

Tang-ina. Dapat kasi ay pumirmi na lang sa barracks ’tong gago na ’to para—

Kinuha ng isang pabilog na bato ang aking atensiyon. Medyo maitim ito at katamtaman ang laki. Muntik akong matawa sa aking naisip na idea.

“Atoy!” tawag ko. Lumingon ang aking bise-kapitan. Sumenyas ako sa kaniyang susugurin ko ang guwardiya sibil. Wala nang nagawa ang pag-angal niya.

Pinulot ko ang bato sa aking harapan saka inihanda ang sarili—pagkatapos, itinapon ang bato sa pinagtataguan ng kalaban.

Natigil agad ang pagpapaputok ng Espanyol. Narinig kong lumusong ito kung saan at nagtago. Lumabas naman ako sa likod ng pader. Tumakbo ako papunta sa puwesto ng guwardiya sibil—pero napagtanto agad ng kalaban na bato lamang ang itinapon ko, hindi granada. Lumitaw ulit siya mula sa kaniyang pinagtataguan at nakita ako.

Pinaputukan agad ako ng guwardiya sibil. Tumalon naman ako at lumusong sa mga patong-patong na kagamitan sa gilid.

Sa puntong ’yon, nakarinig ako ng mga putok na sumabay sa pamamaril ng guwardiya sibil. Bumagsak ako sa mabatong lupa.

Natahimik sandali ang paligid.

Pagkatapos, sumiklab ang iyakan mula sa loob ng gusaling pinagtataguan ng guwardiya sibil. Tumakbo naman papunta sa akin si Atoy. Ipinakita ko kaagad sa kaniya na wala siyang dapat ikabahala. Masuwerte akong hindi tinamaan sa pamamaril ng guwardiya sibil—dala siguro ng kaniyang pagkataranta.

Sinagot ko ng ngisi ang malaking ngiti ni Atoy.

“Gago,” sabi ko sa kaniya. “Masyadong malaki ’yang ngiti mo. Muntik na tayo do’n!”

Tinawanan lang ako ni Atoy saka hinatak patayo. Pagkatapos, pinasok na namin ang gusaling pinagkulungan ng mga bihag na kababaihan. Dinaanan namin ang walang buhay na katawan ng banyaga. Tadtad ng bala ang kaniyang dibdib.

Tagumpay ang misyon.


Saquina Karla C. Guiam

It is past midnight, and the club music is still crawling inside your veins, but you sit down, because your legs can’t keep up with the echoes of more! more! more! and sweat is all over your skin, anointing you for a sacrifice or an ascension–you can’t quite tell.

You decide you want to breathe in the cool night air (That’s a lie, there’s nothing cool about the air in this part of the city, since it’s mixed with every cigarette smoked from decades past and the inky black exhaust of every vehicle), so, with your remaining leg-strength, you walk to the back door, past friends and ex-relationships losing themselves in each other and strangers.

Once outside, you lean against the wall of the club, taking a deep gulp of poison-sweet air into your lungs. And you close your eyes.

Someone taps you on your arm.

You open your eyes and you blink several times, then you shake your head. How long have you been napping, under muddy lights? Did someone nick something off you while you were unconscious?

But your vision clears, and there’s a girl right in front of you. Her clothes look old and ragged, some parts of her skirt look like they have been eaten away by rats. Her skin is pale, or maybe it’s the lighting, but she looks like she came from the cemetery, a ghost refusing to be buried. Then you look at her face.

You’ve heard the stories of Helen of Troy, of Maganda, the first woman, of women whose beauty seemed to be the catalyst and spark for—something. And here you are, caught in pools of eyes you know to be dark brown in true light, but streetlights and moonlight don’t offer the same illumination, and you are left staring into darkness, a flimsy image of your face reflected back at you. She’s the most beautiful girl you’ve ever seen in your life.

“I think I’m lost,” the woman says, and when she moves slightly, you see that her clothing is darker than the first time you saw it. Dingier and more ragged; less chewed on by rats and more like something with claws tried to pull on it. It’s wet, too, and the moisture makes it even more obscure than the sky above, as it clings to her skin. “Do you know what this place is?”

Her voice has a strange quality to it—almost accented, like she doesn’t come from here, like there’s a specific note she’s singing, but you can’t tell since you’ve always been tone-deaf. You want to get lost in it—her voice is kind of like that.

You blink and shake your head, get it together, and you tell her the name of the nightclub, and the river next to it.

“Oh,” she replies. “Then I really am lost. I’m looking for a river, but this isn’t the one. Can you help me?”

Can you? Knowing your legs are shaking, from the humming of alcohol and the ringing of drumbeats? You say yes, you offer your right arm, she loops her left around it. Her face, under a rapidly retreating moon, glows with her smile—it’s shy, but you know it’s real, and you know your thundering heartbeats are real. You tell her your name as you lead her to her destination.

“That’s a nice name,” she tells you, and you respond with a wry slant to your lips. She laughs at that. “I never told you mine, and you offered to accompany me to wherever I’m heading, I feel so rude.”

You tell her it’s fine. You also tell her that you didn’t have anything better to do—you didn’t want to go back to flashing lights and temporary solace in another body, at least for today (or tonight?). Cars and buses pass by, headlights like small-scale suns. You ask about the river she seeks.

“It’s not much, but I’ve always loved it. It always felt like a home away from home, you know?”

You don’t really have something like that. You tell her so, talk about how both the house you grew up in and the schools you’ve attended didn’t make you feel at ease. You tell her you’ve always been looking for something like that, maybe even in the shape of a person.

“Maybe it is a person, for you?” A group of middle-aged drunk men on the other side of the street are suddenly yelling, Hoy, gago, ibalik mo pera ko! Both of you watch, but only briefly, and continue walking, separating yourselves from the inevitable sound of fist against skin, of wooden chairs and broken San Miguel bottles. “Limiting belonging to a physical place seems boring,” she says, and then you see her making the same mouth lift you did earlier. “Though I told you about the river being a home to me. For you, or maybe for anyone else, home doesn’t have to be a place. Or anything physical. Just a space of comfort. Do you agree?”

Red light glares from above you, and then both of you stop, letting the flow of traffic become background noise. You respond to her question by saying it sounds like something you’ve been thinking for a while. Her smile jumps at you again, and you almost miss the flashing of red to green, in her radiance.

You ask for her name once the two of you have crossed to the other side of the street, and continue the journey.

“It’s Pasig.” Her smile loses its shine but doesn’t waver. “Kind of old-fashioned, compared to yours, huh?”

You tell her it’s a pretty name, that older names have a certain charm to them. She tells you you’re sweet, you ask her if you remind her of candy; suddenly, a burst of bubbling laughter comes out and disturbs some wandering street cats.

“You’re silly! And no, you’re not candy, but you are refined sugar.”

That summons another well of laughter from her, but also from you, though yours is shorter and smaller and not as loud. It’s a good joke, you think, with no hint of malice coating it—like sour candy sprinkled with sugar, your head says.

The journey is long, the hours have passed; from a corner of your eye, a faint glimmer of dawn slowly but surely splits the curtain of night. The two of you have passed trees, street vendors, dwindling cars, disappearing children—but you don’t feel any ache in your legs.

“Are you tired?” Pasig asks, worry clear in her tone. “You look lost.”

Disconnected comes out of your mouth, and it strikes you how fitting that word is to your current condition. You were tired before you decided to accompany this stranger. You distinctly remember burning in your throat and your insides, remember the throbbing of guttural bass amidst dangerous lights.

You shake your head, move to go forward, assure her with another crooked smile. She smiles back, and both your steps synchronize to an unnamed and unheard beat.

On the horizon, light slithers through. Somewhere, a rooster calls. The rhythm of the city at night slows down. Sleep beckons the weary. Soon, the only footsteps you hear are yours and Pasig’s, accompanied by the city beginning to breathe.

You notice there is less night clinging to trees, to buildings, to the ground. The sun is unfolding, ready to cloak the place in light. Pasig stops walking, and you take that as a cue for yourself.

The two of you have reached a river. However, as the sun lifts the remaining wisps of darkness, you think, this is a corpse—or rather, the corpse of a river. Pasig lets go of your arm and kneels by the riverbank.

“I’m home,” you hear her say. “A friend brought me back.”

She turns her head toward you, lifts a hand to beckon you over. Her shadow is indistinct, as if it does not quite fit into the lines of her form. You follow, and kneel next to her. You see the river has been dead for some time; the water does not even reflect the smallest glint of sunlight. There is nothing swimming in it. You look back at Pasig, the strange girl who asked you to accompany her to this river.

She is smiling.

“Thank you so much for taking me here,” she says, and you notice her voice has changed. But when, you wonder, when did her voice start sounding like she was drowning?

You tell her again it’s nothing, that you didn’t have anything important to do when she had asked, repeating words you already said before. You say anyone would have done the same. The smile on Pasig’s face grows bigger. Under the bright new morning, her facial features look like they are spilling, dripping, on to the riverbank.

You cannot move, nor can you speak. All you can do is look at her.

“You’re really sweet.” Pasig’s mouth is moving as it forms the words, but you also hear them echoing in your head. “I feel really bad about this, especially since you’re so interesting. But I have to do this.”

Do what?


You do not see her hands pushing into your shirt, into your skin, into you. But you see Pasig fall into the river, her hair unraveling slowly, becoming weed-like at the first contact with the surface. The back of her head follows: her ears, her eyes, her nose, the muscle and bone and tissues that make up her face. Her hands—or rather, what feels like her hands—do not fall off, even as her arms disappear. The torso follows, then the place where one would see genitalia but which you see is smooth and empty. Then her legs. Finally, her feet. Her skin melts, then congeals into a wet, sticky mass, falling into the water. Some of it remains, however, in the hands that are very solid in your chest, and the face that is no longer a face—just a flesh-colored mask underneath nothing. You see no bone or muscle framing her body.

The hands linger inside you, as do the remnants of Pasig’s face, especially the dripping smile.

“Thank you again,” speaks a voice, with no mouth and no throat. “I’m sorry.”

The hands dissolve. The remnants of Pasig’s face fall into the river. You can finally move, and you slump onto the space where Pasig was on the riverbank.

Sleep comes easy.

Above, the sun has finally bloomed, cloaking everything in light. It is morning. The one rooster becomes a chorus—they time their calls after each other, doing so after one has finished their turn. The city breathes.

“You’re not a bad fit.”

You wake up. Above you is your body, smiling the same way Pasig did. You expect there would be blood stains, where she pushed her hands into you, but your shirt on your body is not ruined. Instead, there are slowly drying leaves and small bits of grass stuck in the creases. There are patches of dirt on your pants. You watch your body sit cross-legged on the riverbank.

“I’m really sorry for what I’ve done,” your body says, the cadence of the words spoken sounding distinctly unlike you. There is only one explanation.


Your body laughs. You have never laughed as freely as your body does now.

“Who else?” Pasig says, the smile on your face a perfect copy of the one that she used to have. “Anyway, I wanted to say I’m sorry again. It was the only way.”

For what?

“Survival, for both of us, I think. I don’t quite remember the why or the what anymore.” You watch her pull your body up and stretch your limbs, dusting dirt from your knees. She gives you another look.

“You make a very good-looking river. In fact, I predict that once you clear up, you will be teeming with all sorts of lives. Exciting, right?”

Will you come back?

“Maybe,” she replies, putting your hands into the pockets of your pants. “I’ll think about it. Don’t worry so much, you won’t be on your own for long.”

I’m not worried.

Pasig doesn’t respond to that. Instead, you watch her chuckle with your mouth. You watch her, as she bids you farewell with your hands. You watch, as she disappears from your line of sight completely, carrying your body, becoming you.

You wonder what your friends or your family will think, of this you that is not like you. You wonder if they will notice the changes in what once was your voice, your gestures, your movements, your thoughts.

The time is high noon. The city is buzzing. It is the perfect lullaby.

Kugmo ug Duha pa ka Balak

Marianne Hazzale J. Bullos


Lugita pag-ayo
ang nagbara
nga panumdoman

ug tiluka
ang nipilit
nga halok
sa panamilit

aron matangtang
ang kaparat
sa nihubas
nga dagat sa pagmaoy


Nisulod sa kuwarto
Gihilot ang balbonong dughan

Nikatkat sa lamesa
Gipakaon og luyat nga lakatan

Nigawas sa balay
Gibugaw sa mga silingan

Niagi sa simbahan
Gisabwagan og tubig nga balaan

Nitabok sa dalan
Gipitohan sa makadaghan

Nipahulay sa daplin
Gikusi-kusi ang bugan

Nagtuk-ong ang Manok

Sa gawas,
Gipakaon ni tatang
Gibuy-an ang hiniktan.


Sa tugkaran,
Nihangad sa nagbukang langit
Nitilaok sa makadaghan.


Sa pultahan,
Nagpaabot nako.


Kulangot at Dalawa pang Tula salin nina Marianne Hazzale J. Bullos at Paul Randy P. Gumanao


Dukutin nang maigi
ang bumarang

at simutin
ang dumikit
na halik
ng pamamaalam

nang mawaglit
ang alat
ng tumuyong
dagat ng hinagpis


Pumasok sa kuwarto
Hinilot ang mabalahibong dibdib

Umakyat sa mesa
Pinalamon ng latang saging

Lumabas ng bahay
Binugaw ng kapitbahay

Dumaan sa simbahan
Sinabuyan ng tubig na banal

Tumawid sa daan
Sinipulan nang makailan

Namahinga sa tabi
Pinisil-pisil ang singit

Umupo ang Manok

Sa labas,
Pinakain ni tatang
Pinakawalan ang tinalian.


Sa bakuran
Nakatingala sa bumubukang langit
Tumilaok nang ilang ulit.


Sa pintuan,
Naghihintay akong masilayan.


Samantalang Kaharap ang Mundo

Nanoy Rafael

Ang Bahay sa Tapat ng Tunay na Pag-ibig

ang alaala, kasabay ng panahon.

Pangalan, hindi
anyo o kawalan
ng anyo.
Binigkas at narinig
at lumipas
ang mundo.

Habang nagaganap
ang araw-araw,
nauulit ang tunog;
ngunit hindi
ang tunog kundi
alaala ng tunog.
Tahimik at luminoso.

Kumakatok at
Nananahan dito ang awit
na di kailanman maaawit.


Bakas ng buwan sa labi
ng posibilidad, lumalapat
at tumutuloy sa pag-asa
ng mabuting kagandahan

Nilalandas ang ngayon
ay imbisibleng mga lansangan,
sistematikong binura
ngunit nanatili, palagi
sa mga paa, palagi

O, musmos na panaginip

O, pangarap ng musmos
ipaubaya ninyo ang aming hakbang
at iligaw ninyo kami
sa lahat

Residente ng Katawan ang Titig ng Umiibig

Walang nakakikita ng lungsod
o nakadarama ng mga kalsada nito
nakaririnig ditong bumubukas tuwing gabi.
Salat ang pandama
at munti tayong umiiral
sa dambuhala nitong pagiging.

Napalilibutan tayo
ng maginhawang eksternalidad
katulad ng mga salitang
nasa labas na natin.

Kagabi, naroon ako
basbas ng dekoryenteng ilaw.
Kulay dilaw at alaala. Nandito ka
at wala. Pansinin ang huni—monotonong
kagandahang mula sa hardin
ng mga kawad, mula sa akin.


Nakalatag ang mundo
para sa kanila.

Tikatik papuntang ulan
na malambing
na nagtutulak
sa balat
upang dumamping katulad
ng ulan sa kapuwa

Tinig na susundan
ng isa pang tinig.

Nag-iisa sila.
Nakalatag ang mundo.

Pawid at papawirin.
Ligaw-ligaw na asul
ang abot-tanaw
na niyayakap silang
walang paumanhin.

Kailangan lamang nila itong angkinin

ngunit hindi para sa kanila
ang mundo.

Pawid at papawirin nila
itong ipauubaya
sa mapagkalingang palad
ng panahon.

Sa Abot ng Makakaya

Sa guho ng modernong pagnanasa
nalalantad ang langit
namumuhay tayong nomadiko
sa kontemporaneo nitong anino

Nakaabang ang mga salaysay

Umiimbulog ang mga talata
Pumapailanlang ang pag-uulit
Muli at muli ang mga huni

Naroon ka, madadapuang puno
ng tapat na gunita
Mahinahon at mahiwaga, umiiral ka
kung paanong umiiral ang dilaw

Nalalantad ang langit
at sa sandali nating
malingat sa moderno
hindi ito higit pa kundi
kalawakan, espasyo, bughaw


Umaawit tayo sa mundo
at umaawit

sa nakaraang buhay

dito tayo
nagkasundong magkatagpo

Oktubre at ilang rebolusyon

Nasaan ka kung kailan ako
Kailan ako noong nasaan ka

Mabilis na lumilipas ang kalsada
nagsasatao ang hiling at nasa
ang pagsuko ng lahat
para sa kaunti ng daigdig

Nandito, ngayon
Ngayon, nandito

Umaawit tayo sa mundo
at umaawit ito

Tahanan ang Damdaming Pinapangarap Nating Uwian

Okupahin natin ang bukas
na mananatili kung saan
ang pagkalunan nitong sarili
ang di-mabigkas na payapa, maririnig
ang salaysay sa kasaysayan ng mga kamay
na maghahatid sa atin dito
sa maaliwalas.

Kaibigan kong malapit
baklasin natin kahit sandali ang mga hanggahan.

Kathain natin ang espasyo
liwanag at gaan
reta-retasong pagkabuo
kung saan mahalaga ang atin at tayo
ang lahat ng mahalaga sa atin.

Estranghero ang malasakit
pinatutuloy at iniimbita sa hapag
magkukuwento siya’t makikilala
hindi na bilang dayuhan.
Narito hindi ang gutom kundi sapat
na panahon, mabuti
at ang labis ay maaari
nating tawaging biyaya
kung gugustuhin natin

Naglalanggas tayo ng lungsod-
lungsod na mga sugat
naghuhunos tayo hanggang maging
ang puso ay naaaninag.

Bumabalik tayong malayo sa atin.

Kaibigan kong malapit,
piliin na natin ang umuwi.


aaaaaahinihila mo

Ang umaga
ang bumabangon kong ligaya

Tumatahan ang liwanag
pasalimbayaaaaaaaaaaaaakong namamangha

Sa mahihina kong kamay
na nahahawakan ang bituin

Tumutulay ako sa karupokan mo

Payapa paroo’t paritong payapa

Samantalang kaharap ang mundo


M.J. Cagumbay Tumamac, Issue Editor

Pananawagan ang pagsusulat. O ang paglikha ng sining, sa pangkalatahan, tulad na rin nang matagal at marami nang nalikha sa ating kasaysayan ng pagiging lipunan. Pananawagan laban sa patuloy na pag-iral ng samot-saring pagdarahas, tulad ng diskriminasyon ng mga tao ayon sa kulay, pananampalataya, pinagmulang kultura, kasarian, katayuan sa buhay, at iba pang pag-uuri; pangangamkam ng mga may hawak ng kapangyarihan at kayamanan sa pagmamay-ari at kung anong nararapat sa mga pinag(ka)kaitan at pinagna(na)kawan; pananamantala sa mga yamang kultural at pangkalikasan; at paglabag sa mga karapatang pantao.

Sa mga akdang piniling isama sa isyung ito, malinaw ang lumilitaw na panawagan—isiwalat ang mga danas ng dahas.

Sa “Otoh Swims Back” ni Sigrid Marianne Gayangos, unang-una, tuwirang hinihimok ng isang dambuhalang pawikan ang batang si Otoh na lumangoy pabalik sa lupa at sa kaniyang pamilya—“You better start swimming, boy.” Na huwag hayaang malunod kasama ng pagkawasak ng kaniyang bayan dahil sa digmaan. Ipinapaalala ng akda na lagi’t laging nakaugat ang pananawagan sa ating kaakuhan, sa alaala, sa iniinugang kalikasan, at kinalakhang kalinangan.

Inilalantad naman sa “Minanikang Makina at iba pang Tula” ni Tilde Acuña (may salin sa Ingles ni Kristine Ong Muslim) sa mapang-uyam at malatuwirang pamamaraan ang mga pananamantala sa sarili at sa bayan. Muli rin nitong ipinamamalay sa ating may kakayahan tayong magpabago ng lipunan at na maaaring basagin ang nakamihasnang pananalig sa pagsasaba(t)hala.

“Walang maasahang mesia, bathallah o manunubos
Pagkat ang kaligtasan nati’y wala sa dios, lahi, angkan…”

Samantala, pinagninilayan sa “Marciano,” isang sipi ng binubuong nobela ni Boon Lauw tungkol sa maaaring nangyari sa isang hakang bayang diktadura ang namamayani, ang panawagan sa patuloy na armadong pakikibaka. Lumilitaw, halimbawa, ang agam-agam ng pagiging tuwirang tagaambag at ng pagiging kasangkapan lamang sa paglalarawan ng nagsasalaysay na tauhan sa kanilang kilusan—“May katumbas na tunog ang bawat kalabit ng mga daliri sa kuwerdas ng gitara—nakalilikha ka ng musika. Sa digmaan naman, may kani-kaniyang katangian at silbi sa kilusan ang bawat sundalong katulad ko. Sa digmaan, kami ang mga kuwerdas na pinili ng musikero para sa kantang kaniyang binubuo.”

Sinisiyasat naman ng iba pang akda ang pag-iral ng mga dahas sa pang-araw-araw, lalo na at malalim na ang pagkakaugat ng mga ito sa ating mga karaniwang danas. Inilalarawan, halimbawa, ang nakagigimbal na mga imahen ng dahas sa katawan at kamalayan sa “Muthala” ni Marlon Hacla (may salin sa Ingles ni Muslim), tulad ng “[p]arada ng mga binting tahi-tahi papunta sa gubat ng paanyaya” at “[t]akot na kumapit sa laylayan ng damit na natilamsikan ng dugo at putik.” O ipinapakita ang isang aspekto ng pananatili ng hawak ng mananakop sa pamimili ng ukay-ukay sa koleksiyong “Galugad” ni Alvin Pomperada—“…Takaw-tingin/ ang malakas na pagdabog ng binata/ sa ate—nais sana’y tatak ng kolonyalismo/ ang bilhin.” O ipinamamalay ang mga bagabag ng mga pantasya, pangangailangan, pagkilala, at pagkakaila ng sariling katawan sa “The Proxy Error and Other Poems” ni Lakan Daza Umali, o maging ng pagdukot ng kulangot at pag-aalaga ng mga hayop sa “Kugmo ug Duha pa ka Balak” ni Marianne Hazelle J. Bullos (may salin sa Filipino ni Bullos at Paul Randy P. Gumanao), at ng walang-katiyakan sa sariling kaakuhan at kinalalagyan ng mga nilalang sa “Pasig” ni Saquina Karla C. Guiam.

Isang mahalagang layunin ng mga akdang ito, katambal ng pagsasalaysay ng mga danas ng dahas, ang mang-usig at mapaisip ang indibidwal, tulad na lamang kung paanong pinaglilimian ng nagsasalaysay sa “Dziękuję, Polska” ni China Pearl Patria M. De Vera ang pagdeklara ng Martial Law, kakulangan ng kalidad at makataong edukasyon, at iba pang mga usapin sa kaniyang iniwang bayan. Naging malay siyang hindi nagtatapos sa isipan ang lahat—“Dito ko nalaman ang saysay nang pagtatanong sa sarili. Tanong na esensiyal sa ngayon, habang nasa pagitan ako, nasa transit… Sinusubukan ko pang buuin ang sagot sa tanong, may limang buwan pa… Malay naman akong kailangang sumabak pag-uwi.”

Muli namang kinikilala sa koleksiyong “Samantalang Kaharap ang Mundo” ni Nanoy Rafael ang kasalimuotan ng kinalakhan at/o tinitirhang lungsod at naghahain ng mga sipat ng pag-usisa ng pagkakakilanlan nito bilang lunan sa pagkalinga at paghamak. Ng pangangailangan na muling tingnan sa panibagong paraan ang matagal ng naririyan, lungsod man, lipunan, sarili, at maging ang mismong mga sandali ng pagtanaw sa mga ito. Humahantong ang mga sipat na ito sa malinaw na mga panawagan, tulad ng:

“Kaibigan kong malapit/
baklasin natin kahit sandali ang mga hanggahan.”

Ani rito at sa iba pang akda ng isyung ito, napakahalagang manawagan at madalas—o kailangang—magtapos ang pananawagan sa pagkilos. Ng pakikiisa sa matagal at malawakang pakikibaka. Sa samot-saring paraan. Na(sa)saksihan natin, halimbawa, ang pangangalampag sa mga lansangan, ang pagtutol sa social media, at paglalantad ng mga salaysay ng dahas. Nananawagan. Lalo na sa panahon ngayong laganap ang paggamit ng panitikan at iba pang sining upang burahin ang mga danas, ikubli ang katotohanan, linlangin ang taumbayan, at busalan ang ating mga tinig.

Hangga’t mayroong mga danas ng dahas, kailangan nating patuloy na manawagan. Kailangang patuloy na lumaban!