Apat na Tula

Genevieve Soriano Aguinaldo

Sa Lumalaking Panganay

Saan ko nga ba isiniksik ang kamusmusan mo?

sa mga itlog
sa ilalim ng unan
sa loob ng sinulsing medyas
tinangay ba ng mga unggoy
kasama ng mga lisa
o hinuli ni Mamang Pulis

paanong sa isang iglap
sinipsip ng hangin
ang mamaso
tiniris ng taghiyawat ang amos
ginilit ng titig ang palahaw

malukso ang iyong mga hakbang
mapaglarong batis
na pumapalis sa kamay ng sasalok

sa mga mata mo
bakas ang lakas
kinukupkop ng ngiti
ang silaw ng araw

ilang taon pa
tatanawin pa din kita
kahit di mo pa ako lingunin

***

Nilalapa ng Aso ang Pangarap

Nginangasab ng pangil ang mga litid
sinisimot ang mga singit-singit na laman
hanggang hubad na puti na lang ang matira
kahihiyan na lang ang yabang

Iwinawaksi ng aso ang pangarap
hinahayaang langgamin
kasama ay mga nginatang tsinelas

makailang araw
ibabaon ito kung saan
mamarkahan ng ihi
kikiskisan ng tiyan

sa kanyang pagbabalik
nakiapid na ang pangarap sa mga damo

***

Daluhong ng Dighay

Dito sa dingding
ng mga dahop
duling ang duda
sa diyos-diyosang
dildil

Dikit-dikit
na dalamhati
dala ng dalás
ng daing

Dakut-dakot
na dalaw
dalahirang dayikdik
ng dilubyong diskaril

Dagsa ang dating
ng dagok na dumadais
dabog-dabog na dalita
dalumoy at daludog
na dumadagan
sa damak

***

Sansalang Sereno

Sinikil na sibsib
sigid na silakbo
sa sutsot ng mga sutil
sanlibong sampal
sa sanidad
siphayo sa sentido
ng sigwa

Sambeses na sagwil
salikop ng sali-salimuot
sala-salansan na saklap

Saan sisilong
ang senyas ng silab
kung sa silid ng sigalot
nakasuklob ang sebo
ng simbad

Siguro sa sigok ng sapantaha
o sa saliw ng sabik
sa singaw ng saysay
o sikad ng mga sasak

Duha ka Binalaybay

Orland Agustin Solis

Dabodabo

Palangga,

Samtang nagahulas ang langit, nadumduman ko ikaw
kag ang paborito ko nga drama sa radyo sang una
Dabodabo ang tigulo sang programa,
mabati-an ko pa ang pamukas nga tingog
apang nalimtan ko na ang pangalan sang babaye.

Samtang nagatamod sa tulo-tulo sang langit
nagabalik sa akon ang pagkabata,
ang paghulat sa mga programa sa radyo nga akon ginkawilihan
kag ang makakululba nga Orasyon sa kagab-ihon
nga nagasaysay sang mga makahaladlukan nga mga sugilanon.

Sadto, ang abi ko matuod ini nga sugilanon
amo nga sa akon pagtulog, nagapangurumbot ako sang madamol nga habol
bisan pa daw bankiling ang akon mga balhas nga padayon nga nagailig
tungud ginapaminsar ko ang libreta nga nagapanawag sa mga demonyo,
mga kamot nga may mata nga magalaaw gikan sa idalom sang amon salog nga kawayan.

Apang antes sini amo ang Dabodabo nga masami mga sugilanon sang kabuhi
paghigugma, paghiliusa, mga matam-is kag matiplangon nga halok
mga singgit sang kasingkasing nga nagawaras sa mga magkahagugma
mga paglu-ib, pagbiya kag liwat nga pagbalik matapos ang linibo ka oras
kag dili-masaysay nga mga dinalan sang hitabo sa ila mga kabuhi.

Bata pa ako sadto, ang akon nahangpan lamang sa mga programa sa radio
amo ang kalipay nga luyag ipatimaan sang pagkadlaw, kasubo sa paghibi
pagkahidlaw sa pagtaliwan kag pagbiya,
kalangkag sa liwat nga pagkita-ay kag pagbalik.

Apang subong, palangga, nahangpan ko na,
kon ngaa nauna ang Dabodabo sangsa Orasyon –
indi ini lahog lamang, tugda ini sang panahon nga subong ko gid lamang nahangpan –
nga pagkatapos sang kalipay kag pagpalangga,

amo ang makahaladlok nga pag-atubang sa bagat sang kamatuoran
kaangay sang imo pagbiya, kag sa pagtaliwan sang aton mga handum
samtang ginahulat ko sa mga dabodabo,
ang imo liwat nga pagbalik.

*

Dabodabo

Palangga,

Habang mamasa-masa ang langit ay naalala kita
at ang paborito kong drama noon sa radyo
Dabodabo ang pamagat ng programa,
bumabalik pa sa aking pandinig ang pambungad na tinig
ngunit nakaligtaan ko na ang pangalan ng babae.

Habang nakatitig sa pumapatak na langit
ay bumabalik sa akin ang pagkabata,
ang paghintay sa mga kinagigiliwang programa sa radyo
ang nakakatakot na Orasyon sa gabi
na nagtatampok ng mga kuwentong kababalaghan.

Akala ko noon ay totoo ang mga kuwento
kung kaya’t sa pagtulog ay suklob ang makapal na kumot
kahit parang bunga nang punong bangkiling ang umaagos na pawis
sapagkat iniisip ko ang libretang tumatawag sa mga demonyo,
mga kamay na may mata na siyang sisilip mula sa ilalim ng aming kawayang sahig.

Ngunit bago nito ay ang Dabodabo na tungkol sa kuwento ng buhay
pag-ibig, pagkakaisa, matatamis at mga nanlilinlang na halik
mga sigaw ng pusong walang pagtitimpi ng mga nag-iibigan
mga pagtataksil, pag-iwan at muling pagbabalik matapos ang ilang libong oras
at mga di-maipaliwanag na berso ng kaganapan sa kanilang mga buhay.

Musmos pa ako noon, at ang tanging alam lamang sa mga programang yaon
ay kasiyahang nais ipabatid ng pagtawa, kalungkutan sa pagluha
pangungulila sa pagpanaw at pag-alis,
pananabik sa muling pagtatagpo at pagbalik.

Ngunit ngayon, palangga, naintindihan ko na,
kung bakit nauna ang Dabodabo kaysa sa Orasyon
ito ay hindi isang biro lamang, paalala ito ng panahon na ngayon ko lamang naintindihan –
na pagkatapos ng kasiyahan at pag-ibig

ay ang nakakatakot na pagharap sa multo ng katotohanan.
Kagaya ng iyong paglisan, at pagpanaw ng ating mga pangarap
habang hinihintay ko sa mga ambon,
ang iyong muling pagbabalik.

***

Sulat

Kay Rika,
Kon nakahibalo ka lamang, Palangga
kon paano ko ginahulat ang bulan sa kalangitan
agud ipadangop ang akon pangamuyo
kag ang pangabay ko nga sia ang magpanaog sa duta
agud laawon ka sa giha sang imo bintana.
Kag kon mahimo, huliran ka sa imo pagtulog
samtang nagaisahanon sa imo malum-ok nga katre
kag hakson ka sing hugot agud ipabutyag
ang akon pagkabalaka nga ginlihap sang dagat
bag-o pa man matandog ang imo panghuna-huna.

Sa akon pagkahidlaw, Palangga
ginakasum-uran ko na ang adlaw,
kag padayon nga ginahulat ang kagab-ihon
agud makigsugilanon sa bulan
basi pa lamang iya isabat sa akon
ang imo balos sa akon sulat
nga ginpalid sang hangin
kag ginkawat sang mga balod sa lawod
kag gindunot sang luha sang akon pagtalangison.

Palangga, ari liwat ang akon sulat nga ginpadala
nga napagkit sa akon ginpilo nga kasingkasing
agud kuntani nga indi makapoy ang mga bituon
sa pagbitbit, kag indi madagit sang mga dapay.
Palangga, kon mahimo imo taguon
ining akon sulat –
mga sipad sang akon handum
agud kuntani makapauli
sa luyo sang imo pagtatap.

*

Liham

Kay Rika,
Kung sana ay alam mo lang, Palangga,
kung paano ko hinihintay ang buwan sa langit
upang maipabatid ang aking hiling
at pagsusumamong siya ang bumaba sa lupa
upang silipin ka sa gawang ng iyong bintana.
At kung maaari ay tabihan ka sa iyong pagtulog
na nag-iisa sa iyong malambot na kama
at mahigpit na yakapin upang ipadama
ang aking pag-aalala na winasak ng dagat
Bago pa man maipuslit sa iyong pag-iisip.

Sa aking pangungulila, Palangga,
kinakaumayan ko na ang araw
at masigasig na naghihintay ng gabi
upang makipag-usap sa buwan
baka pa lamang ay ikuwento niya sa akin
ang iyong sagot sa aking liham
na tinangay ng hangin
at ninakaw ng mga alon sa laot
at nilusaw ng luha ng aking pagdadalamhati.

Palangga, naritong muli ang aking ipinadalang liham
na naka-ukit sa aking itinuping puso
upang sana ay hindi mapagod ang mga bituin
sa pagbuhat, at hindi maagaw ng mga lawin.
Palangga, kung maaari ay iyong itabi
itong aking liham –
mga talulot ng aking pangarap
upang sana ay makauwi
sa silong ng iyong pag-aaruga.

Dalawang Tula

Gerald Castillo Galindez

Kawatan

Testingan mo mag-pasok sa gate
Magpasok ka sa buhay (bahay) namin? Baka masunog ka.
mahiwa yang kili-kili mo katatlo. kainin ka ng mga tanim ko.
sip-sipin nila yang dugo mo na parang bampira
tusukin nila yang mga mata mo na parang dila ng manananggal
bawasan ni Abu yang hita mo mga tatlong kilo.
kitkitin ni Blitz yang bayag mo.
kamrasin ka ng mga pusa 1 thousand times sa mga laman sa
pagitan ng daliri.
mamantsahan yung balisong ni kuya Rey
testingan mo.
Pasimple ka lang. Akala mo tulog ako?
Sa araw ako nagatulog. aswang na ako.
Testingan mo daw? Gusto ko rin ng konting violence ba.
hindi ko pa na-try. Ikaw mag decide.
tingnan natin.
matagal din nag-pingpong itong kamay ko
(miss ko na din mag pingpong)
pingpongin ko yang ulo mo!

***

At nagsilabasan ang mga tao—
Gihanap nila ang nawalang lingaw
Hindi mapigilan ang naga kulo na tubig naga singaw
Maglabas at maglabas talaga ang nana sa sugat
                              kay sa bahay parang impyerno.
Maghanap ng malawak na lugar na parang langit
Kung saan pwede nila isigaw ishagit ng tahimik—
Lahat ng problema at galit

At nahanap nila ang kalawakan ng bukid
nakatago sa puso ng mga tao sa taas
At gi araro nila ang daanan, gi tabas
           ang mga harang
           para makakuha ng magagandang larawan

At nagkalat at nagkalat at nagkalat at nagkalat
ang imbitasyon ng bagong paraiso.
gi atake ng mga bakal na kabayo
At gi araro nang gi araro nang gi araro at gi araro ang daanan
para makuha ang kagagandang larawan
gisimhot nila ang preskong hangin na wala sa babá,
gitikman nila ang konting hayahay ng buhay
                         Hayahay na matagal nawala sa bahay

At naging masaya ang may ari ng lugar sa papel
           At lahat ng madaanan nito,
              Pero naga iyak ang mga anak,
              ang mga may ari ng lupa sa dugo

Habang masaya ang lahat sa magandang tanawin,
Sa may landong banda
Wala nila napansin,
May matandang nakatayo—naka itim
ginatingnan sila—

naga-ngisi

naga-ngisi

naga-ngisi

Two Poems

Thomas Leonard Shaw

Reimagining Icarus’s Flight in Reverse
(for Jaya)

What fabrications they are, mothers.
Scarecrows, wax dolls for us to stick pins
into, crude diagrams. We deny them an
existence of their own, we make them up to
suit ourselves — our own hungers, our own
wishes, our own deficiencies

– Margaret Atwood, The Blind Assassin

I.
What if Icarus fell first into fire
               before the plunge to water. Premature
always it seems, glimmering to freedom,

             the burst                   of feathery lightness before
             ascent. Here Icarus happens
                          the sun, burning seams,

taking shape, melting in the tenderness of fire. Here consequence
            reverses, desire immolates what is left of a body
                            breaking free into a soul that desires

to be the closest to light it has ever felt. Thus the sacrifice
                is a body turning wax tendons and ligaments into
droplets plummeting, swallowed by never ending ocean. What ends

                the departure but a body sinking and returning
to the unquenchable bottom. Here we reimagine possibilities,
             but perhaps this is a legend unskinned until Icarus finally becomes

real.

II.

Here free           fall. Skin sputter
feather             flutter. Drift, sway
on                   long winds.      Icarus
forgoes the grip as wings                   disappear

into blue.              Ocean awaits as sculpture’s

fingers                    ready to press and pry
heated wax,           or skin peeled away until
what remains is the glory of the inner                   self.

And when whipped                         by air
             turned, twisted around the fulcrum
of a body defecting to                  gravity, Icarus will
understand the transience             the transformation

that is necessary to understanding freedom. Here               he
cleaves to something, a name   melting into            the greater

namelessness. A defiance of limits that can only be uttered
by one

                                  who falls

                                                                 to a grace

                                                                                       no one else can take.

III.

First recovered are hands parting
through water’s foam skin, or water

              giving way to flight that seethes arrival
              as ocean churning around displacement

                              of a body spat from the sky, but never grace
                             and never its promised lands. Rather finger

                                             squeeze and leg kick give way to fists unclenching,
                                             a torso embraced. What erases from Icarus

                                             is all mention of a former name. Setting aside legacy
                                             of a father’s invention and the dooming promises

                                                              of freedom. But perhaps the desire of immolation,
                                                              suffering turned giving way to a body carving

                                                                            out oceans. Here Icarus attains peace
                                                                            in the aftermath of flight, what remains – a body

reclaiming escape of a skin into relinquishment.
Now claims Icarus water in place of a body.

 

When a Child Questions Life


Hizonos dios, y maravillamos nos


Your mother swore life begins
              With a kick, or violence
against the flesh that embraces

a thumb beginning to form, a heart
beating against its binding, a ribcage
growing ready to               break

once you are pulled into the world. To say
then is that the miracle is violence,
the sudden expulsion outside

until you feel                light drape
over skin, over the knee that professes
kneeling as a worthy sacrifice for                     One

whose mercy you will not quite understand
until you are older, until skin rips apart, until
the first time you learn to ask a question

Why do callouses take shape why does                    violence
take all that you love. Why am I alive
and why am I here now?

Here you shall pray for mercy and realize,
you are                 tethered to suffering
through the virtue of a voice unable to ask consent.

Tulo ka Siday

Melanie Bingco

Utro nga Pag-interbyu han Waray Hilista

“A vicious cycle of unequal investment in human capital and a lack of quality in job opportunities have trapped generations of households in poverty.”

-World Bank PEU report, 2018

It’ akon ngaran hi Julie.
Trabaho? Tanod, goldsmith, parag-upay hin appliances,
paraghilot, parag-uma, paragluto.
Unom it’ ak’ kabataan.
Waray bastante nga kita.

It’ ak asawa? It’ iya ngaran Lanie.
Paragtinda hin bugas, bulad, ngan utanon,
Paraghilot, paragsagdon kan Ninang,
Parupangutang.
Pastora hit’ amon gutiay nga singbahan.
Waray bastante nga kita.

Pareho kami waray pakahuman hin high school.
Diri kami bulig hit 4Ps.

Ata, kay kun ha paningkamot la
Kun ha pag-ampo la
Kun ha kamaduruto la
Kun ha gugma la

Diri gad kami kablas.

*

Another Interview with the Unlisted

My name is Julie.
Occupation? Tanod, goldsmith, I fix appliances,
Reflexologist, farmer, cook
I’m a father of six children.
No fixed income.

My wife? She is Lanie.
She sells rice, dried fish, and vegetables.
She can be a masseur and advisor to Ninang.
She has too much debt.
She’s a preacher in our little church.
No fixed income.

We’re both high school undergraduates.
We’re not included in the 4Ps.

Well, if you consider our perseverance
Our prayers
Our hardwork
Our love

We’re not poor.

***

Kiblan

Pagkagikan han iya kapadihan, deretso bukad han dipang
ha ak’ li-og inabat ko an kataisan
han iya pulong, “Ano, papatayon ‘ta hi iyo nanay?”
Nanguraw an kabataan ha piliw, “ayaw gad, tatay. Ayaw.”
Waray la ak yakan-yakan. Hasta iginsuka niya an mga sungayan ha ak’ kahimo
dungan han pagkalupad han iya kinaunan
ha ak’ agtang. Gintirok ko an bahaw, an paksiw, an kape,
an iya singsing, ngan an mga buong
ha ak’ palad. Ginpigri ko hiya hasta han karumok.

*
Callous

When his friends left, he immediately took out the dagger
In my neck I felt the sharp pointed tip
Of his words, “Do you want us to kill your mother?”
The children, cramped in a corner, cried, “don’t do it, Tatay.”
I didn’t speak a word. Until he puked all evils into my face
As the dinner wares flew around
And hit my forehead. I gathered the left-over rice, the paksiw, the coffee,
His ring, and the splinters
In my palms. I squeezed him until he was pulverized.

***

An Babaye ngan an Bulan

May ada kuno hadto babaye, halaba an buhok,
nagurhong. Basta ngani kadayaw,
nagtitinukod han bulan. Asya gindudahan nga malupad.

Ata, ano daw la ano, kay babaye ma’ dama ak,
halaba it’ buhok, nagurhong, basta bulanon
nagtitinukod hit bulan: ano daw la tak gahom?

*

The Woman and the Moon

There was once a woman, she had long hair,
Tousled. Whenever it was full moon,
She keeps staring at the moon. They thought she was a witch.

Ata, I keep wondering, for I am a woman, too
With long unkempt hair, whenever the moon is full
I am bewitched: how powerful am I?

Editor and Contributors

Issue Editor

John Bengan teaches writing and literature at the University of the Philippines Mindanao. His work has appeared in various local and international journals. He coedited Ulirát: Best Contemporary Stories in Translation from the Philippines, published by Gaudy Boy. He lives in Davao City.  

Contributors

Diandra Ditma A. Macarambon is a Meranaw from Lanao del Sur. She teaches at the Mindanao State University in Marawi City, where she grew up. Her works have been published in some anthologies, newspapers, as well as online sites. She is an advocate of peace and equality in all its forms.

Ina ng apat na anak si Genevieve Soriano Aguinaldo. Kasalukuyan siyang nasa ilalim ng programang MA Language and Literacy Education sa UP Open University. Lumabas ang mga akda niya sa DX Machina 1 (Likhaan special issue), Revolt Magazine, {m} magazine, The Fib Review, Shotglass Journal, at Sunday Times Magazine.

Gerald Castillo Galindez is a teacher and poet from Tacurong City, Sultan Kudarat, South-Central Mindanao. Klaro na Masyado: Poems in Tacurong and Kabacan Tagalog (2020) by Kasingkasing Press is his first collection of poetry and From Kabacan-Buluan-Tacurong, With Love by Bigkas Pilipinas Records 2021 is his first spoken word album. He was a fellow for poetry in the 2018 Davao Writers Workshop, the 2020 IYAS National Writers’ Workshop, and the 26th Iligan National Writers Workshop where he won 2nd place in the Jimmy Balacuit National Literary award for poetry. 

Si Hannah A. Leceña ay 24 taong gulang, mula sa Sarangani Province, Region XII, Mindanao. Nagtapos siya ng BSEd-Filipino sa MSU-General Santos City bilang cum laude at nagtuturo ngayon sa isang pampublikong paaralan. Kasalukuyang tinatapos niya ang tesis sa kursong Masterado sa Sining ng Edukasyon Medyor sa Filipino sa Notre Dame of Marbel University. Fellow siya para sa pagsusulat ng sugilanon sa Davao Writing Workshop 2018, sa Bathalad-Sugbu Creative Writing Workshop 2019, sa Iligan National Writing Workshop 2019, sa IYAS National Writing Workshop, at sa darating na 59th Silliman National Writers Workshop. Fellow naman siya sa 5th Amelia Lapeña-Bonifacio Writers Workshop for Spoken Word (2021). Contributor siya sa Dagmay, Cotabato Literary Journal, SunStar Davao, at Katitikan, para sa kaniyang mga sugilanon at balak. Natanggap din ang kaniyang dagli sa proyektong “2020: Ang Hinaharap sa Isang Iglap” ng Sentro ng Wikang Filipino-UP Diliman at sa antolohiyang Kalimbahin na inilunsad ng 7 Eyes Productions. Ginawaran siya ng Jimmy Balacuit Literary Awards at Satur Apoyon Prize First Place para sa kaniyang mga sugilanon. 

Jade Mark Capiñanes is a Palanca-winning essayist. He has been a fellow for essay/creative nonfiction at the 2016 Davao Writers Workshop, 2017 UST National Writers Workshop, and 2019 Ateneo National Writers Workshop. He teaches writing subjects to senior high school students.

Melanie Bingco is a former broadcast journalist who loves to write siday. She writes because she believes in the power of words to build hope, bring people together, and encourage better visions of the world. Some of her works have been recognized in literary awards. She was the First Place winner of the 2018 Pasidungog Eduardo Makabenta Para han Siday, First Place Winner of the 5th Chito S. Roño Literary Awards for Poetry, and Second Place winner for Poetry in the 18th Jimmy Balacuit Literary Awards. She was also one of the writing fellows in the 15th Lamiraw Creative Writing Workshop and the 27th Iligan National Writers Workshop. Some of her sidays were also featured in the book Pinili 15 Years of Lamiraw which was published in 2019. She lives in Can-avid, Eastern Samar.

Tumanggap ng Sultan Kudarat Award for Culture and the Arts si Mohammad Nassefh Macla.  Nailathala ang kanyang mga akda sa mga literary journals sa loob at labas ng bansa at sa mga antolohiya tulad ng Peace Mindanao, na pinamatnugutan ni Jaime An Lim; at Rays of Invisible Light, na pinamatnugutan ni Gutierrez Mangansakan II. Naging fellow siya sa ilang mga pambansang palihan. Isang Kaagan-Bangsamoro, naninirahan si Mohammad Nassefh sa Panabo City, Davao del Norte. 

Si Mubarak M. Tahir ay isang Filipino-Maguindanaoan na manunulat mula sa Kitango, Datu Piang, Maguindanao. Isinilang siya noong ika-25 ng Disyembre 1991. Natapos niya ang kanyang Batsilyer ng Sining sa Filipino sa Mindanao State University- Marawi. Naging guro siya ng senior high school ng Philippine Science High School Southern Mindanao Campus at kasalukuyang nagtuturo sa Mindanao State University, Lungsod ng Heneral Santos. Kasalukuyan niya ring tinatapos ang kanyang Master of Arts in Education Major in Teaching Filipino. Naging kabilang siya sa iba’t ibang rehiyonal at nasyonal na palihan sa pagsulat gaya ng Davao Writers Workshop 2017, Palihang Rogelio Sicat ng Unibersidad ng Pilipinas 2018, at Iligan National Writing Workshop. Naging bahagi ng iba’t ibang magasin, pahayagan, dyornal, antolohiya, at mga aklat ang kanyang mga maikling kuwento, tula, dagli, at personal na sanaysay gaya ng AGAM Book: Filipino Narratives on uncertainty and Climate Change, Mindanao Harvest 4: A 21st Century Literary Anthology, Davao Harvest 3, ANI: Katutubo Tomo 4 ng Cultural Center of the Philippines, BULAWAN: Literary Journal of Northern Mindanao, Dagmay, Philippine Graphics, Cotabato Literary Journal, Likhaan 13th Issue: The Journal of Contemporary Philippine Literature, at iba pang mga publikasyon sa Pilipinas. Kasalukuyan niyang binubuo at tinatapos ang kalipunan ng kanyang maikling kuwento para sa kauna-unahan niyang aklat.

Orland Agustin Solis is currently a third year BA in Literature student at the University of the Philippines Visayas. Some of his works have appeared in Beyond PGH Human Spirit Project, Gantala Press’ Talinghaga ng Lupa: Mga Tula, Kasingkasing Press Nonrequired Reading, Revolt Magazine, Squeeze.ph, TFIP’s Pagsalin: An Anthology of Indigenous Knowledge Systems and Practices, The Loch Raven Review, and TLDTD bi-annual poetry journal.

Thomas Leonard Shaw is a queer, liminal poet-theorist and a faculty member at the Department of English and Comparative Literature, UP Diliman. He was a graduate of Comparative Literature (European Literature) at the University of the Philippines Diliman, and poetry fellow at the 1st Philippine National LGBTQ Writers’ Workshop, the 1st Cebu Young Writers Studio, and a panelist for the Cebu Writers’ Workshop. Thomas has been published in several different countries.  He is also a poetry and critical essay editor for the Katitikan Literary Journal.

Google Meet

Hannah A. Leceña

Naalimungawan si Karen tungod sa sininggitay sa sulod sa ilahang panimalay. Naglalis na sab ang iyahang ginikanan. Pagbuklat sa iyahang mata, sakit na ang init sa adlaw nga mibanda sa iyahang nawung.

“Gago ka! Muoli lang ka diri kon wala na kay kwarta!” singhag sa iyahang inahan nga si Estrella nga tua nagdigamo sa ilahang abuhan. Sa hunahuna ni Karen, niabot na pod tingali ang iyahang amahan arun mangayo og bugas. Makahinumdom ra man god intawun kini og uli sa ilahang balay kon wala na kini pagkaon sa boarding house niini. Magtulo ka tuig na nga nagbuwag iyahang inahan ug amahan. Labandera lang ang iyahang inahan.

Pagbakod ni Karen nadunggan niya ang tingog sa motor sa iyahang amahan pahawa sa ilaha. Paggawas niya sa iyahang lawak, tua iyahang inahan nga nagtuk-ong sa purtahan ug nanigarilyo. Sa pagkakita niini sa iyaha, mitindog dayon kini ug naghukad dayon og iyahang pamahaw.

“Maayo kay nimata na ka!” segun niini.

“Ang imuhang amahan—” yawyaw na sab sa iyahang inahan. Wala na panumbalinga ni Karen ang gipangwakal niini. Miadto siya sa kasilyas arun mangihi dayon naghilam-os. Gitan-aw niya ang iyahang dagway sa gamay nilang samin. Wala pa siyay panudlay. Wala pa pod siyay ligo. Iyahang gibugkusan iyahang taas nga buhok. Iyahang gisul-ob iyahang bra kay namatikdan niya nga klaro kaayo ang atngal sa iyahang dakong totoy. Pagtan-aw niya sa iyahang selpon alas otso traynta na.

Dali nga miadto si Karen sa iyahang kwarto. Late na pod siya sa iyahang klase. Nakapangalot siya sa iyahang ulo. Gikapoy pa gyod intawun iyahang tibuok kalawasan tungod sa iyahang kalaki kagabie. Dugay kaayo siya natuwog kay naghimu na sab siya og milagro. Daghan pod baya og views iyang bidyu. Maayo na lang gyod gitudluan siya sa iyahang klasmeyt kon unsa ang himuon arun makakwarta online. Giabrihan ni Karen iyahang laptop. Tingalig masuko na gyod iyahang propesor tungod kay permente na lang siya maulahi og sulod sa Google Meet. Usahay man god mawad-an siyag gana. Usahay mawala-wala pa gyod siya inig mataymingan nga walay signal ilang WiFi. Usahay dili na lang gani siya mosulod.

Mipuwesto siya dapit sa bintana. Iyahang gitabunan kini og tela arun dili makita ang ilahang bungbong nga kalakat. Gi-on dayon niya ang iyahang second hand nga WiFi.

“Pisti!” Nakaingon siya sa kaugalingon. Tungod aning new normal naglisud hinuon siyag tuon ug gukod sa ilahang mga leksyon. Morag impyerno na sab iyahang panan-aw sa sulod sa iyahang lawak.

First year college na si Karen sa usa ka tulunghaan sa lungsod. Apan anaa ra siya sa ilahang baryo nagpuyo. Dili pa man sila ka-face to face sa klase tungod kay pandemic pa man. BS Fisheries iyahang gikuha nga kurso. Dili tungod kay gusto niya. Aquaculture man god ang offered nga specialization sa eskuylahan sa ilahang lugar. Wala nay lain. Mao na lang pod iyahang gipadayon. Kalouy sa Ginoo nakasugakod man siya hangtud sa second sem. Naglisud siya una-una pero maayo na lang masinabtanon ilahang mga propesor ug matinabangon iyahang mga klasmeyt nga sa online ra pod niya nailaila.

Miginhawa siyag lawum sa pagkakita nga kulay green ang signal sa iyahang WiFi. Maayo na lang. Iyaha kining gibutang pa sa igbaw arun makakuha gyod og mas kusog nga signal. Niadto dayon siya sa iyahang email account arun mosulod sa Google Meet. Pila ka minuto ang milabay nakasulod na siya sa ilahang Google classroom.

Nakita dayon niya ang nawong sa ilahang maestro nga kaganiha pa diay naglektyur ug ang message sa iyahang mga klasmeyt nga nag-greet og good morning sa ilahang propesor sa group chat.

Nagchat dayon sa iyaha ang klasmeyt nga si Erica.

“Huy, Kar, musta? Nag-exhibition na sab ka gabie no?!” pangutana niini sa iyaha.

“Gaga! Huy Day, salamat ha! Nakuha na nako ang return of investment pero wa pa nako na pa-in cash hahahahaha!”

Nagreply ang iyahang klasmeyt, “Way sapayan Day oy, kabalo ko nga kinahanglan gyod nimu ang dats,” matud pa niini.

“Uy Day, humanag attendance si Sir ganina. Pero ingna ra nga na-late ka makasabot man na,” dugang pa niini.

“Oki oki. Tnx,” reply niya.

Sa dihang gapaminaw siya sa lecture sa iyahang maestro sa Botany, adunay nanuktok sa iyahang kwarto. Iyaha dayon gi-off iyahang kamera.

Iyahang giabrihan ang purtahan.

“Kaon na” agda sa iyahang inahan, aduna kini dala nga usa ka plato nga napuno og kan-on ug usa ka lugas nga tamban nga buwad.

Gikuha ni Karen ang plato ug gisirad-an dayun pagbalik ang purtahan sa iyahang kwarto.

Dali siya nga mibalik sa iyahang pwesto. Gi-on iyahang kamera. Timing pag-on sa iyahang kamera, gitawag siya sa iyahang propesor.

“Karen Dominggo.”

Nakulbaan siya sa pagkadungog sa iyahang pangalan. Gi-on dayon niya iyahang microphone.

“Yes Sir,” tubag niya.

“What is ecological balance?” pangutana sa iyahang maestro.

Wala dayon makatubag si Karen. Apan maayo na lang kay nagtext iyahang klasmeyt nga si Erica. Gitagaan siya og answer niini.

“Ecological Balance means balance of the ecosystem, organism, ferns, and other living things.”

“Okay, Miss Karen,” tubag sa iyahang maestro. Nakita niya nga nagngisi kini ug mitan-aw dapit sa iyahang dughan. Nakaingun siya sa kaugalingon nga pare-pareho lang gyod diay ang tanan laki sa kalibutan.

“Other answers?” dugang pangutana niini sa iyahang ubang klasmeyt.

Nagpost og comment ang iyahang mga klasmeyt sa chat. Ang uban niya nga klasmeyt nga mga utukan kaayo daghan og pangutana sa chat. Gi-off ni  Karen iyahang mic ug iyahang cam. Nakaingun siyag bahala na god kon tres iyahang grado. Makapasa ra man gihapon.

Taud-taod nahuman na gyod ilahang klase. Nalipay si Karen kay makakaon na gyod siya. Ganiha pa nagkutoy ang iyang tiyan. I-off na unta niya ang iyahang laptop arun mobalik sa pagkatuwog. Apan nakadawat siya og usa ka chat. Paglantaw niya, gikan kini sa usa ka lalaki nga wala niya mailhi.

“Hello Karen,” segun sa lalaki sa iyaha.

“I saw your videos,” matud pa niini.

“I want you,” dugang pa niini ug gisend ang screen shot sa iyahang dagway.

Wala kalihok si Karen sa iyahang gilingkuran. Nangluspad siya sa pagkakita sa iyahang hulagway. Wala siya makabalo kon giunsa pagkabalo sa lalaki sa iyahang mga binuhatan. Taga-ubang nasud man ang subscriber sa iyahang account ug lahi iyahang pangalan nga gigamit. Apan naunsa mang pagkaunsa-a nga nahibal-an iyahang tinuod nga identity?

“Still there?” dugang pa niini.

“Bahala na. Online ra bitaw ni. Online ra,” sulti niya sa kaugalingon samtang naghungit og kan-on inubanan sa buwad nga tamban nga gihukad sa iyahang inahan. 

Visayas Sa Mindanao

Mohammad Nassefh Macla

1. Manong Jaime

Nakakapanibago ang gabi ng ikatatlumpu’t isa ng Disyembre sa Barangay Datu Abdul – ito ang aking naaalalang sagot nung ako’y unang kinumusta ni Manong Jaime tungkol sa paninirahan sa aming bagong bahay. Naisip kong matagal na naman akong makakatulog sa tinatawag nilang media noche dahil sa inaasahan kong ingay ng mga paputok. Hindi naman ako nagkamali. Sa katunayan, maghahatinggabi na din nang ako’y makatulog nung gabing ‘yun, ngunit hindi dahil sa ingay ng mga paputok, kundi dahil sa nakabibinging katihimikan sa paligid. Talagang nakakapanibago, diin kong sumbong kay Manong. Siya’y natawa lang. Natawa na lang din ako’t napailing habang pinagpipilian ang mga pagkaing nakahanda sa kanyang hapag.

Nah, di ka makatulog diri kay saba kaayo gabi-i,” ‘di ko na inusisa ngunit inunahan pa rin ako ni Manong sa paglalarawan ng maingay nilang gabi. Alam ko naman kasing buhay na buhay sa dati naming tinitirhan sa Barangay New Visayas tuwing bisperas ng bagong taon. Pinakinggan ko na lang din ang iba pa niyang ibinahaging karanasan tungkol sa kanyang pagdiriwang ng New Year habang sinisilid niya ang mga pagkaing ipapadala sa akin kina Ama at Ina sa isang malaking supot na may tatak pa ng pangalan ng isang sikat na grocery store sa Panabo. Ikinwento niyang kasama niya lang ang kanyang mga pamangkin at masaya nilang pinanonood ang iba pang kabataang nagpapaputok ng kwitis, payb star, at sinturon ni hudas sa gitna ng daan; na sumasabay ang kumakantang tinig ng lasing na mama sa tindahan ni Aling Pepay sa ingay ng mga paputok, habang ang mga kainuman nito’y namumulutan ng baboy na nilitson ng asawa ni Aling Pepay kahapon ng umaga. Ganyan palagi ang tagpo. Kabisado ko na. Ang kaibahan lang ay wala na kami sa eksena.

Nagdaan na ang maraming bagong taon at nakagawian na ni Manong ang magteks kang Ama tuwing umaga ng unang araw ng Enero upang ipakuha ang mga pagkaing nakagawian niya na ring itabi para sa amin. “Halal na ha,” taun-taon niyang paalala. Sa tinagal-tagal na niya sa pamilya, alam na ni Manong kung ano ang pwede’t bawal sa amin. Naintindihan niya na ring haram o ipinagbabawal sa aming relihiyon ang pagdiriwang ng bagong taon, at kung bakit di ako sumasagot at bumabati pabalik sa tuwing sinasalubong niya sa akin ang kanyang masayang “Happy New Year, Dong.”

Magkaganun man, hindi kami tumatanggi sa alok na pagkain ni Manong. Ako naman agad ang nagkukusang kumuha ng mga ito sa kadahilanang bukod sa ako ang unang makakatikim ng mga pagkaing ito, gusto ko ding makausap at makumusta si Manong. Yan ay mula nang napalayo na kami sa kanya ng tirahan. Noon, si Manong ay nakatira lamang sa kubong siya rin ang may gawa na nakatirik sa likod ng aming bahay. Sa aming paglipat, giniba niya ito dahil na din sa utos ni Ama, upang matamnan ang kinalalagyan nito ng saging na pinagkakakitaan ng pamilya at nang sa gayo’y makalipat na din siya sa aming lumang tinitirhan. Natuwa ako nung una ko siyang binisita dahil mas malaki na ang kanyang bahay at napansin ko din na nasa mismong higaan ko noon siya ngayon natutulog. Gayunpaman, kung anong kinalaki ng tinitirhan niya ngayon, ganun naman kalungkot ang kanyang paninirahan dahil nag-iisa lamang ito.

Kanus-a man mahuman imong pag-inusara ‘Nong?” tawa lang ang tugon niya nung biniro ko siya sa pagbubuhay-single niya. Hindi ko natanong sa kanya ngunit mukhang lagpas limampung taon na yata ang edad ni Manong. Hindi ko alam kung bakit hanggang ngayon, wala pa rin siyang sariling pamilya. Ni minsan hindi ko din nabalitaang nagkaroon siya ng uyab. Hindi ko din masyadong nakabisa ang buhay ni Manong sa Tagbiliran sa Bohol. Ngunit ika niya, kung nanatili siya ‘dun, malamang imbes na itak at kawit na panabas at pang-ani ng mga saging ang kanyang hawak, ay baka riple ng baril ang kanyang dala-dala tulad ng kanyang mga kapatid. Kailanma’y hindi ko nadamang naging malungkot siya sa paninirahan bilang katiwala ng pamilya. Laking pasalamat niya sa aking Ama Tadung, ang ama ni Ama sa pagpapatuloy nito sa kanya. Kaya mula sa Visayas ay napadpad si Manong sa New Visayas. “Bagong Visayas, bagong buhay, bagong Manong Jaime,” naisip ko bigla nang mapakinggan ang kwento ni Manong, ngunit ikinubli ko na lang ito at baka maisip niyang hindi ako seryoso sa pakikinig sa kanya. Dugtong niya’y binibisita pa rin daw naman niya ang kanyang mga naiwang kamag-anak sa Tagbilaran. Huling dalaw niya’y nung namatay ang isa sa kanyang mga kapatid.

Uli man gihapon ko dayon diri sa Panabo. Di ko nagadugay didto.” Nakakatawang uli ang ginamit niyang salita nung pinaliwanag niyang ‘di siya nagtatagal doon.

Hindi aksidenteng New Visayas ang pangalan ng aming barangay, dating barangay pala. Noon pa ma’y nahihiwagaan na ako sa pangalan nito. Bakit kaya New Visayas? Kung sa bagay, mas marami naman talagang Bisaya sa barangay na ito. Iilan lang yata kaming mga Kagan, Mandaya, Mansaka, Maranao, at iba pang nasa di-Bisayang tribo na nandito sa barangay na ito. Sa katunayan, kami lang ang Muslim at Kagan, o sa madaling sabi, ang Moro, sa bandang amin. Lalo pa ngayon at lumipat na kami. Nabawasan pa ang bilang ng mga di-Bisaya sa Barangay na ito. May New Mindanao din kaya sa Visayas? Malamang wala. Wala naman masyado akong naririnig na malaking hanay na taga-Mindanao na nakatira sa Visayas. Akma naman kay Manong ang pangalan ng barangay na ito. Bukod kasi sa pagiging Bul-anon, may dugong Cebuano din daw siya.

Habang ang Datu Abdul naman ay hango sa namatay nang si Datu Abdul Dadia, ang tagapagmana ng kadatuwan ni Datu Dadia, ang unang datu ng tribong Kagan sa syudad ng Panabo. Nalaman ko ito mula mismo kay Ama na dating kagawad ng barangay. Nakakatawang isipin na isa siyang kagawad na hindi naman nakatira sa kanyang barangay. Noon, akala ko ang Datu Abdul ay pamayanan ng mga Kagan lamang. Ngunit di kalaunan, sa pakikilahok ko sa mga kampanya ni Ama tuwing panahon ng halalan, napansin kong may di-kalakihang komunidad din pala ng mga Magindanawon sa barangay na ito. At mas nakakagulat nung malaman kong halos kalahati ng populasyon ng Datu Abdul ay mga Bisaya din pala: sa mga purok ng Humayan, Gulayan, Mandarin, Via Vida, at iba pa. Andami talagang Bisaya dito sa Mindanao!

Noon pa man, mas hiyang na talaga ako sa Datu Abdul kaysa sa New Visayas. Bukod sa nasa Datu Abdul ang karamihan, kundi man lahat, ng aming malalapit na kamag-anak, ang aming dating bahay ay malapit lang din sa hanggahan ng dalawang magkatabing barangay. Kaya hindi masyadong mahirap para sa akin ang pumunta’t pumarito. Gamit lamang ang bisikleta ni Manong, madali lang akong nakakapunta’t nakakapaglaro ng syatong sa tapat ng bahay ng aking Umpo Usug, ang ama ni Ina.

Kung ikukumpara ang dalawang barangay ng Panabo, tiyak na mas malaki ang New Visayas. Ngunit para sa akin, maraming nasa Datu Abdul na wala sa New Visayas. Sa Datu Abdul kasi kami pumapasok sa madrasah, nagsasagawa ng aming salah, at doon din ipinadiriwang ang marami sa mga naaalala kong mahahalagang okasyon tulad ng kasal, libing, kanduri, eid at iba pa. Ngunit higit sa lahat, para sa batang ako, higit na mahalagang nasa Datu Abdul ang aking mga kalaro, ang aking mga pinsan.

Kaya mas naging madali sa akin ang pakikibagay nung kami ay naglipat-bahay na, maliban na lang sa mga iilang bagay, tulad na nga ng ingay ng mga paputok na inasahan ko sa pagpatak ng alas dose. Ngunit sa mga sumunod na taon, hindi na din ako gaanong nahirapan. Di-hamak na mas naging komportable din kami sa pagsasagawa ng aming mga espiritwal na tungkulin sa bagong tinitirhan. May masjid sa mismong tapat ng bahay, na kung saan nasa tamang oras na kaming nakakapagsagawa ng aming limang beses na salah.  At hindi na din naiilang si Ina na patugtugin ang CD ng kanyang paboritong mambabasa ng Qur’an na si Sudais dahil alam niyang wala nang kukumpetensiyang “Larawang Kupas,” “Remember Me,” at “Making Love Out of Nothing At All” sa kapitbahay.

Ngunit bakit nga ba kami lumipat? Hindi lamang sa simpleng pag-iwas sa ingay ng kwitis, payb star, at sinturon ni hudas ang dahilan. Hindi dahil sa mga paputok at sigaw ng mga bata’t matatanda tuwing bisperas ng bagong taon. At maging sa nililitsong baboy ng asawa ni Aling Pepay, at ang pagpapa-videoke ni Aling Pepay hanggang hatinggabi. Ngunit ito…

Isang araw, nadatnan ni Ama ang bahay na bukas ang pintuan sa kusina – ang pintuang unang pinapasukan kapag umuuwi kaming lahat mula sa anumang lakad – kahit wari niya’y dapat na walang tao sa loob. Ramdam ko ang kaba sa dibdib ni Ama sa mga panahong ‘yun, kasabay ang umaagaw na positibong akala sa kanyang isipang baka nakauwi na si Ina. Ngunit kahahalik niya lang sa aming bunsong kapatid na kalong-kalong ni Ina sa sala ng bahay ni Umpo Usug, kaya imposible, hindi si Ina ang nasa loob. Ako kaya? O si Bi Yang-Yang? Ngunit nasa madrasah pa kami tuwing alas nwebe y media ng umaga ng Sabado. At alam niyang wala kaming susing pambukas ng pintuan. Sino ang nasa loob? Bakit bukas ang pintuan? Batid kong lalong bumigat ang pakiramdam ni Ama habang siya’y papasok ng bahay. Isang tao na lang ang naiisip niyang pwedeng tawagin habang papasok ng bahay, nang sa gayo’y kahit papaano’y gumaang ng kaunti ang kanyang nararamdaman.

“Jaime?”

Naalala kong minsa’y pinagkakatiwalaan ng susi ng bahay si Manong. Ngunit ‘yun ay kapag lamang nagbabakasyon kami kina Babo Alphia sa New Pandan at doon natutulog. Napapag-utusan si Manong na buksan ang ilaw sa gabi at papatayin naman kapag umaga na. Baka ‘yun na din ang sumagi sa isip ni Ama kaya niya inakala (o hinangad) na si Manong ang nasa loob. Ngunit ‘di kami nagbakasyon, kaya imposibleng naiwan kay Manong ang susi. Nang tuluyan nang mabuksan ni Ama ang pintuan, bumungad sa kanya ang sobrang kalat na loob ng bahay na parang dinaanan ng bagyo – ang mga upua’y wala sa kani-kanilang mga ayos, ang aming mga damit ay umabot pang sala mula sa aming silid, ang mga pinggan at baso’y nangabasag. Paglingon niya sa itaas ay tumambad sa kanya ang s(in)irang kisame. Agad niyang napagtantong walang tao sa bahay. Mas lalong wala si Manong sa loob dahil palagian siyang umaalis tuwing umaga ng mga araw na walang trabaho at bumibisita sa kanyang mga kamag-anak na nasa Panabo din. Sa mga panahong iyon, alam na ni Ama ang mensaheng gustong ipahiwatig ng napakagulong loob ng bahay at sirang kisame. Ang kailangan niya na lang ay kumpirmahin ito. Kaya pumasok siya sa kanilang kwarto’t nakita ngang wala na ang ipon na pera’t mga alahas ni ina. Hindi ko na alam ang mga sumunod na ginawa at naramdaman ni Ama.

Basta, tiyak akong nung umabot kay Ina ang balita, agad siyang napahagulgol at napatanong ng marami kay Ama, mga tanong na hindi kayang masagot ng naguguluhan pang isip. Hindi ko alam kung swerte o malas ba akong nadatnan pa namin ni Bi Yang-Yang ang napakakalat na bahay.  Nakakapanindig-balahibo. Sana siguro’y hindi muna ako umuwi. Naglaro na lang muna sana ako sa madrasah ng matagal-tagal. Naligpit na sana muna nila Ina ang mga kalat bago ako dumating. Noon, si Ina ang nagagalit kapag umuuwi siyang makalat ang bahay. Ngunit nung mga sandaling ‘yun, nasapian ako ng espiritong madalas na sumasapi kay Ina. Sadyang ayokong makita ang ginawa ng mga magnanakaw. Ni ayaw kong humawak sa mga damit kong nakakalat sa sahig at baka hinawakan yun ng mga magnanakaw. Ngunit wala akong magawa. Kailangan daw naming magligpit, dahil bukas na bukas ay maninirahan daw muna kami ng panandalian sa New Pandan. Nung umaga ng sumunod na araw, nabalitaan kong hindi nakatulog si Bi at Ina. Alam kong si Ama din, pero ayaw niyang malaman namin ito.

Lumipas ang mga buwan at Alhamdulillah, may nahanap din si Ama na nagka-interes na bilhin ang aming sasakyang may kalumaan na din. Ang perang nakuha mula sa naibentang sasakyan ay ginamit panapos ng matagal-tagal na ding pinapatayong bahay na siya ngayo’y tinitirhan namin dito sa Datu Abdul. Kahit na kami’y nakalipat na, hinahabol pa rin kami ng mga mungkahi mula sa mga kamag-anak na diumano’y maghiganti sa mga nanloob sa amin. May kilalang pamilya ng mga magnanakaw at tulisan sa New Visayas. Malaking hinala ng mga taong nakapalibot na sila ang nanloob sa amin, lalo pa’t nasa unahan lamang ng aming lumang bahay ang mga ‘yun nakatira. Ipinagkibit-balikat ni Ama ang mga mungkahi ng mga kamag-anak. Ramdam ko ang galit na naramdaman ni Ama ngunit sadyang ayaw niyang bahiran ng dugo ang kanyang mga kamay. Kilala ko si Ama bilang isang mujahid. Alam kong naniniwala siya sa katarungan, ngunit higit na katarungang mula kay Allah.

Simula nun, naiwan na kay Manong ang susi at hindi na muling naibalik pa sa amin. Iniwan namin ang bahay sa New Visayas bagama’t madalas pa rin naming itong madaanan. Bago ako ikasal, ipinangako ko sa aking mapapangasawa na magbubukod kami ng bahay, at hindi makikitira kina Ama at Ina – isang bagay na karaniwang pinapangarap ng mga magpapakasal pa lamang, at isang bagay na hindi ko pa nagagawa. Ang bahay sa New Visayas ang bukambibig kong pakiusap kay Ama na ipagamit sa amin sa tuwing naiisipan ko nang magbukod. Ngunit sa tuwing pinapaalalahanan niya ako ng aming naging karanasan sa bahay na ‘yun, agad akong nauubusan ng salita. Sa halip daw na tumira kami sa New Visayas, magsama-sama pa rin daw kami bilang isang malaking pamilya. Kaya inilaan ni Ama ang loteng katabi ng kanyang bahay upang pagtayuan ko ng aking magiging sariling tahanan, “Makakapagbukod din kayo, anak, in shaa Allah. Mag-ipun-ipon ka na lang muna.”

Magbabagong-taon na naman at kinuntsaba na ako ni Manong na pumunta kasama ang pamilya ko sa umaga ng January 1. “In shaa Allah,” sagot ko sa kanya. Alam na niya ang ibig sabihin nun. Baka kasi sa byenan ko kami magbabakasyon, paliwanag ko sa kanya. Kung matuloy man ‘yun, tiyak na siya naman ang maninibago. Pero may katandaan na din si Manong. Alam kong nasa tahanan siya sa kanyang bagong bahay, sa aming lumang bahay, bagama’t nag-iisa siya. Marahil nga’y hindi para sa amin ang New Visayas, gaya na din ng ibig ipahiwatig ng pangalan nito. Ang mahalaga’y nandiyan si Manong at ang lumang bahay na mananatili naming buhay na alaala, gaano man kaganda o kasama ito, na pahahalagahan sa paglipas ng marami pang bagong taon.

2. Atty. Mike

Ala-una bente na. Hindi ako masyadong mainipin na klase ng tao, lalo na kung may hawak akong libro. Ngunit sa mga sandaling ‘yun, pakiramdam ko sa dalawampung minuto pa lang naming paghihintay ni Ama kay Atty. Mike, dalawang oras na kaming nakaupo sa cafeteria ng Sunny Point. Ba’t ko pa kasi iniwan ang binabasa ko noong “Kris of Justice” ni Abdel Tillah sa opisina? At ubos na din ang kape ko na sana’y nagpagaan sa aking pagkabagot. Kaya ibinaling ko na lang ang atensyon ko sa dalawang batang tila kanina pa nag-aaway dahil sa iisang laruang sasakyan na nagiging robot kung binabali-bali ang mga gulong at iba pang bahagi nito. Batid kong medyo naiingayan na sa mga ito ang mga tao sa paligid. Dagdag pa sa pagka-inis marahil ng mga tao ang kanina pang tutok sa kanyang cellphone na ina ng mga bata, at wala masyadong pakialam sa distorbong dulot ng pagtatalo ng mga anak. Napahikab ako ulit sa pagkabagot.

Gayunpaman, masigla ko pa ring sinabihan si Ama tungkol sa magandang maidudulot ng pakikipagkita’t pakikipag-usap namin kay Atty. Mike. “Malagmit sunod-allaw mabarik da yan sa Manila,” maswerte kami ni Ama, sabi ko, dahil bukas-makalawa, babalik na si Atty. Mike sa kanyang opisina sa Maynila. Ito ang sabi niya sa akin nung nagpa-iskedyul ako sa kanya ng appointment. Walang salitang iginanti si Ama ngunit batid ko ang pagsang-ayon niya at pagkasabik na makausap si Atty. Mike. Sa pagkakataong ‘yun, naisipan ko na lang na basahin at kabisahin ulit ang mga probisyon na may kinalaman sa Ancestral Domain na nakasaad sa IPRA. Baka may mga terminolohiyang bibitawan mamaya si Atty. Mike na hindi ko nakabisa. Mahirap na. Abogado pa naman ang makakausap namin.

Abogadong Muslim. Abogadong Kagan. Una ko pang makakadaupang-palad si Atty. Mike, ngunit hanga na ako sa kanya bilang isang abogadong Muslim at Kagan o bilang isang abogadong Moro. Bibihira lang kasi ang mga ganyan sa tribo. Nakamamanghang namamangha ako sa mga propesyonal na miyembro ng tribo. At hindi lang ako. Talagang karaniwan sa mga Kagan ang mabilib sa sariling katribong may natamong propesyon – na kesyo may “bagong abogadong Kagan,” “bagong enhinyerong Kagan,” o “bagong doktor na Kagan.” Na parang hindi lamang karangalan ng pamilya o komunidad, kundi karangalan ng buong tribo.

Minsan ko ding pinangarap maging abogado, lalo na nung ako’y nagsimulang mababad sa usapin ng Ancestral Domain ng Kagan. Naisip kong kung magkakaroon pa ng dagdag na abogado ang Kagan kagaya ni Atty. Mike, mapapadali ang pagkamit ng buong tribo ng inaasam-asam na Certificate of Ancestral Domain Title o CADT. Atsaka ano kaya ang pakiramdam ng mapabilang sa mga nagbibigay karangalan sa tribo?

Ngunit naisip ko din ang haba ng taon at pagod na kailangang gugulin sa pag-aaral, kaya naging tutok na lang ako sa pagiging kanang kamay ni Ama na isang IPMR o Indigenous Peoples Mandatory Representative ng Panabo. IPMR, sa unang beses kong pag-usisa ng batas na IPRA o Indigenous Peoples’ Rights Act na kung saan nakapaloob ang konsepto ng Mandatory Representation ng Indigenous Peoples sa anumang antas ng lokal na pamahalaan – barangay, lungsod, at lalawigan – namangha agad ako. Nabibigyan kasi ng pribelehiyo ang tulad naming nasa sektor ng IP, at nagiging otomatikong konsehal ng lugar. Parehas ang kapangyarihan at obligasyon ng isang IPMR sa mga kahanay nitong regular na konsehal o yaong mga nagpapaboto sa masa ng isang partikular na lugar. Ngunit hindi naging madali ang sinuong na landas ni Ama bago naging IPMR. May mahigit tatlumpung tribong naninirahan sa Panabo at kada-tatlong taon ay nag-uunahan ang mga ito sa iisang posisyon.

Napansin kong medyo natahimik na ang mga batang nag-aagawan kanina ng laruan. Pinaubaya na muna ng mas matabang bata ang laruan sa kanyang kapatid nang siguro’y naaliw ito sa tsinitsibog na fried chicken. Limang minuto pa ang dumaan at pakiwari ko’y si Atty. Mike na ang lalakeng papalapit sa aming mesa. Hindi ako nagkamali.

“Assalamo alaykom,” iniabot niya ang kanyang kanang kamay una kay Ama at pagkatapos ay sa akin.

Malaking ngiti ni Ama ang sumalubong sa kanya, “Wa alaykomussalam.”

Gaya ng aking inasahan, panimulang laman ng usapin ang kanyang itinagal sa pagdating. Binalewala ko ito dahil mas nasasabik akong pag-usapan ang layunin ng aming pagkikita. Natuwa ako’t hindi na nagpatumpik-tumpik pa si Ama’t diretso niyang sinabi ang kanyang hangarin para sa tribong Kagan ng Panabo na magkaroon ng CADT, isang pirasong papel na tila kayamanan para sa mga iba’t-ibang tribong lumad sa bansa. Bilang si Atty. Mike ay nasa mas mataas na antas ng mga nangangasiwa ng aplikasyon ng Ancestral Domain, naisipan namin ni Ama na humingi ng mga payo mula sa kanya.

Ang Kagan ay syento porsyentong katutubong tribo ng rehiyong Dabaw, katulad ng Mandaya, Mansaka, at Bagobo. Wala akong ibang alam na pinagmulan ng aming mga ninuno sa anumang dako ng bansa maliban sa mga lugar na sakop ng Davao Gulf. Nakakatuwang may naririnig akong nagsasabing walang Ancestral Domain ang Kagan. Sa isip ko naman, baka nga tama na sabihing walang Ancestral Domain ang Kagan, lalo na kung pagbabatayan ang batas na binuo ng mga nasa kapangyarihan, ngunit may pinanggalingan kami, may katutubong lupa kami. Alangan namang hinulog na lang mula sa langit ang mga kina-ompowan namin at napadpad na lang sa Dabaw.

“Ancestral Domain[s]… refer to all areas generally belonging to Indigenous Cultural Communities/Indigenous Peoples (ICCs/IPs) comprising lands, inland waters, coastal areas, and natural resources therein, held under a claim of ownership, occupied or possessed by ICCs/IPs, themselves or through their ancestors, communally or individually since time immemorial, continuously to the present… It shall include ancestral land, forests, pasture, residential, agricultural, and other lands individually owned whether alienable and disposable or otherwise, hunting grounds, burial grounds, worship areas, bodies of water, mineral and other natural resources, and lands, which may no longer be exclusively occupied by ICCs/IPs but from which they traditionally had access to for their subsistence and traditional activities, particularly the home ranges of ICCs/IPs who are still nomadic and/or shifting cultivators” [R.A. 8371/Indigenous Peoples’ Rights Act of 1997]

Kung iisiping mabuti, wala naman talaga sanang kwestyon dun. Hindi naman na sana kailangang patunayan sa iba na ang mga tribong Kagan, Mandaya, Mansaka, Bagobo, at iba pang Mindanawong tribo ay may mga katutubong lupa dito sa Mindanao.

Awn may IPRA na dayt pangagadan, mandiyadi mapangagad kita,” tila akma ang sagot ni Atty. Mike sa mga opinyong nabubuo sa isipan ko. Naiintindihan kong malaki ang respeto ni Atty. Mike sa IPRA’t gusto niya talagang sumunod kami dito. Batas ‎’yan eh. Pero pa’no ba naman kasi, ang Dabaw na tahanan at katutubong pinagmulan ng aming mga tribo ay tila hindi na kami kilala. Naging mga estranghero kami sa aming lupang tinubuan. Para na lang kaming isiningit pamuno sa lugar na dominante na ng mga Bisaya, Ilonggo, at Ilokano. Kaya heto, kailangan naming magpakilala muli. Kailangang patunayan na kami ay hindi lamang tagarito, kundi talagang mga naunang tao sa lugar na ito. Isang pirasong papel lamang ang kailangan. Ngunit ang pagkamit nito’y isang malaking sakripisyo.

Malinaw kung magsalita si Atty. Mike. Mahahalatang sanay siya sa pormalang diskusyon, bagama’t ang upo niya’y napakakalmado. “Magaga pa lagi yan magawbuk, pamakuti gayd mayo,” ito ang tumatak sa aking payo ni Atty. Mike. Paulit-ulit niya itong sinasabi sa tuwing nahihinto ang usapan, at tila wala nang ibang salitang maidudugtong, kundi “Magaga pa lagi yan” sabay ngiti at tango. Bagama’t may pagganyak sa kanyang pahiwatig na tila hindi pa umano huli ang lahat at maari pang makamit ang nais ni Ama sa tribong Kagan ng Panabo, alam kong huli pa rin ang bahagi ng sinasabi niyang lahat. Ang mga mangkatikadung na sana’y maglalahad ng buong kasaysayan ng aming tribo’y unti-unti nang bumabalik kay Allah, ngunit hindi pa huli ang lahat. Ang kabataang Kagan ay wala nang alam sa kanilang sariling tribo, at dahan-dahan na silang nilalamon ng mga makabagong kultura, ngunit hindi pa huli ang lahat. Ang mga lupa’y titulado na sa mga malalaking negosyante at pribadong indibidwal sa Panabo, ngunit hindi pa din huli ang lahat.

Nagdaan ang mga panahon, at hindi na lamang si Ama ang nag-iisa sa layuning magkaroon ng Ancestral Domain ang tribong Kagan. Nagkaisa ang mga Datu at iba pang mga namumuno at aktibong indibidwal ng Kagan mula sa Datu Abdul, Cagangohan, Madaum sa Tagum, at Carmen upang bumuo ng isang mas aktibong grupo na tutupad sa kaparehas na layunin ni Ama sa mas malawak na saklaw – ang lalawigan ng Davao del Norte. Syempre, kasama kami sa grupong ito. Sa totoo lang, hindi ko alam ang kahihinatnan ng layuning ito. Maari kasing mapagtagumpayan ito, ngunit lalakarin pa ng hindi bababa sa tatlo hanggang limang taong pagsisikap, pagpapagod, at pagpopondo para lang makamit ang isang pirasong papel.

Sa ibang mga lugar ng Dabaw, nagkakaroon ng gusot sa pagitan ng magkaibang tribo, dahil na din sa usaping Ancestral Domain, posisyon ng IPMR, at iba pang oportunidad na ibinibigay ng batas o programa ng pamahalaan. Sa Panabo nga, ang pinakaunang IPMR na isang Dibabawon ay pinaslang sa kadahilanang hindi umano ito karapat-dapat sa posisiyon dahil hindi naman daw talaga ito nagmula sa Panabo. Sa kasaysayan, mapayapang namumuhay ang iba’t-ibang tribo sa bansa habang binubuklod ang mga ito ng respeto sa bawat lupang nasasakupan at kanya-kanyang pamamahala ng mga mamumuno sa kanya-kanyang saklaw. Malinaw na kabaliktaran ang nangyayari sa mga tribo sa kasalukuyan.

Alas kwatro y media na nang matapos ang miting na ipinatawag ng grupo ng mga Datu upang muling pag-usapan ang mga susunod na plano. Pauwi na kami ng mga sandaling ‘yun. Sa loob ng sasakyan, hawak-hawak ko ang malapit ko nang matapos na librong akda ni Abdel Tillah. Akmang magbabasa na sana ako ng naalala kong kailangan kong paalalahanan si Ama tungkol sa aming lakad bukas. “Masum kay kita kisum manaw ma, in shaa Allah.” Bilang kanyang Private Secretary at anak, maya’t maya’y kailangan ko siyang paalalahanan sa lahat ng kanyang mga lakad, may kaugnayan man ito sa trabaho o pampamilyang lakad lamang, tulad na lang ng naka-iskedyul na bakasyon namin ng aking asawa’t anak bukas sa Sirawan. Hinahatid niya kami palagi sa tuwing pupunta kami sa lugar ng biyenan ko. Ngunit sa totoo lang, inaalala lang niya ang kanyang apo kaya siya ang nagkukusang maghatid sa amin.

Ngunit mukhang ayaw pa niyang pag-usapan ang tungkol sa aming lakad bukas. Bagkus iba ang sagot niya. “Mawgun aw dakwa na gawbuk. Yani da yang jihad ta adi adon na mga Kagan.” Sa pagsabi niya ng katagang ito, isa lang aking nahinuha – na baka naaalala ni Ama ang panahong nakikibaka siya bilang mujahid; na bagama’t hindi kailanman maihahalintulad ang masasaklap na karanasan ng mga Moro – tulad ng Jabidah Massacre ng administrasyong Marcos, Manili Massacre ng Ilaga, All-Out War ni Erap, Mamasapano Massacre ni PNoy, at iba pa – tinatanaw pa rin ni Ama ang kasalukuyang pagpupunyagi sa pagkuha ng CADT bilang isang anyo ng jihad, ang jihad ng mga Morong nasa labas ng teritoryo ng Bangsamoro. Hindi ako umimik ngunit malaki ang aking pagsang-ayon sa kanyang pahayag.

Nasa bandang New Visayas na kami. Nakatirik ang sinag ng papalubog na araw sa aming direksyon. Napalingon ako kay Ama. Diretsong-diretso lang ang kanyang tingin habang nagmamaneho at tila di alintana ang nakabubulag na araw. Tiningnan ko ang daan na aming tinatahak. Napakatuwid nito. Bakit kaya ang napaka-abalang daan ng New Visayas ay kapagdaka’y naging tahimik? Sa pagkakataong ‘yun, bigla ko na lang naramdaman ang pagod. Yumuko ako’t tiningnan ang aklat sa aking kamay. Bagama’t gusto ko nang tapusin ang mga naiwang pahina ng Kris of Justice, umaagaw ng espasyo sa aking isipan ang tahanan na kung saan kami papunta.

3. Ina Buyag Safiyah

Maaga pa lang at umaalingawngaw na sa bahay ni Ina Buyag Safiya ang boses ni Babo Bae, ang aking byenan na babae, na mula pa sa bahay nila sa Bagsak. Bitbit niya ay isang supot ng pandesal at isang masiglang ngiti dahil sabik itong muling makita si Baby Areej, ang aking unica hija na sa mga sandaling yun ay mahimbing pang natutulog. “Linek ka ina,” agad na sinalubong ng aking asawang si Reham ang kanyang ina sa bungad pa lang ng aming tinutulugang silid at nakikiusap na ‘wag muna itong maingay dahil ayaw pa niyang magising ang bata. Kinumusta ni Babo Bae ang unang beses naming pagtulog sa bahay ni Ina Buyag. “Mapya bon, Alhamdulillah,” inilarawan ni Reham ang himbing ng tulog namin kagabi. Hindi ako sigurado kung nakatulog din ba ng maayos si Ina Buyag. Maaga siyang nagising. Nadatnan ko nang nakaligpit ang kanyang higaang nakalapag sa sala nung ako’y lumabas ng silid upang mag-salah ng Fajr o ang dasal sa madaling araw.

Habang nag-uusap sina Babo Bae at Reham, si Ina Buyag naman ay nasa labas at dinidiligan ang kanyang mga alagang bulaklak. Gumagaan talaga ang aking pakiramdam sa tuwing nagbabakasyon kami sa Sirawan. Nilalayo kasi nito ako sa presyur sa trabaho at iba pang responsibilidad sa Panabo. Bagama’t minsan lang ito kung mangyari, isang beses sa loob ng dalawang buwan, pero ayos at sulit din naman. Ang saya kasi ng pamilya nila, lalo pa’t nandiyan ang anak kong kinalilibangan nila ng husto. “Pakana da yang upud mo,” utos ni Babo kay Reham na pakainin na daw ako ng almusal.

Si Reham at Babo Bae ay may halong Magindanaw at Kagan. Si Ina Buyag ang Magindanawon habang ang namatay nitong asawa naman, ang lolo ni Reham, ay Dabawnon o Kagan. Kapag nag-uusap silang tatlo, si Reham, Babo, at Ina Buyag, wikang Magindanawon ang kanilang ginagamit. At mas nakatuon ako kay Reham dahil bukod sa mas madali kong naiintindihan ang kanyang pagsasalita, paminsan-minsa’y sinasalin niya ito sa Kagan upang makasabay pa rin ako sa usapan. Ngunit kapag si Babo o si Ina Buyag naman ang nagsasalita, di na ako sumusubok na intindihin pa ito. Di tulad ni Reham, mas madiin at mas mabilis magsalita si Babo at Ina Buyag. May kaunting kaibahan ang pagsasalita ni Reham sa kanyang ina at lola dahil sa Dabaw na rin ito lumaki. Simula nang mamatay ang lolo ni Reham, nilisan na umano ng buo nilang pamilya ang Buwal, isang barangay sa Kabacan, North Cotabato, na kung saan naroroon ang angkan nina Ina Buyag na purong Magindanaw.

Sa kanilang lahat, si Ina Buyag lamang ang kailanma’y di nakikipag-usap sa akin sa Kagan o kahit sa wikang Tagalog man lang na karaniwang ginagamit ng mga Magindanawon sa pakikipag-uusap sa mga di nila ka-tribo. Malamang dahil na din sa di niya masyadong kabisado ang paggamit ng mga wikang ito. Kapag may sinasabi siya sa akin at hindi ko ito maintindihan, nginingitian ko na lamang siya o di kaya’y tinatawag si Reham upang magpatulong sa pagsasalin. Ngunit mas madalas na humahanap ako ng paraan upang di siya makausap at nang sa gayo’y di na ako mahirapang umintindi at di na rin siya mahirapang magpa-intindi.

Alas syete kwarenta y singko na nang magising ang bata. Yun na din ang hudyat para kay Ina Buyag na pumasok sa bahay at magpahinga. Ngunit ang pagpapahinga niya’y hindi paghiga sa kama, kundi ang pag-aaliw sa bata. Kinakarga pa niya si Areej at nilalaro kahit lagpas sisenta anyos na ito. Talagang malakas pa si Ina Buyag kung titingnan. Hindi ko alam kung anong sikreto niya.

Gawa ng malikot kong isipan, napatanong ako kay Reham kung anong sikreto ni Ina Buyag at tila di siya nauubusan ng enerhiya sa katawan. Madaling araw pa lang ay gising na siya at kung anu-ano ang ginawa sa kusina’t sa labas ng bahay, ngunit heto pa rin siya’t may lakas pang makipaglaro kay Areej kasama si Babo Bae. Mahihigitan niya pa yata sa pagiging aktibo si Babo Bae na minsan nang nagsumbong sa akin tungkol sa pananakit ng kanyang katawan. Natawa si Reham at tinanong si Ina Buyag sa salitang Magindanaw.

Sumagot ito, at syempre hindi ko naintindihan. May sinabi ulit si Reham, na muling sinagot naman ni Ina Buyag. Kinalaunan ay sumali na din sa usapan si Babo Bae. Muli, wala akong naintindihan. Napansin kong medyo tumataas na ang boses ni Ina Buyag. Doon ko siya unang napansing magsalita na tila may mariing pinapahiwatig. Ang mga kumpas ng kanyang kamay ay kasimbigat ng diin niya sa kanyang mga kataga. Nahiwagaan ako. Pero medyo wala pa sa gana ang isip kong intindihin ang kanilang talakayan. Mukhang napakalalim ng kanilang paksa at di na naisip ni Reham na isalin sa Kagan ang kanilang usapan. Nagtanong lang naman ako kung anong sikreto ni Ina Buyag sa pagiging aktibo. Bakit kaya humaba ang kanilang usapan? Nakapag-desisyon akong pumasok na lang sa silid at ipagpatuloy ang kakasimula ko pa lang basahin na Colon ni Rogelio Braga.

“Ang alam ko wala akong nakaraan, pero hindi ako sigurado roon.” – pitong beses ko pang inulit-ulit ang pangungusap na ito sa aklat, bago ko nakuha ang ibig sabihin. Dun ko napagtantong kailangan ko lang ipikit ang mga mata ko’t istimahin ang aking antok. Ganito ako sa Sirawan. Dahil wala masyadong kinaaabalahan, nakakatulog ako kahit hindi pa akmang oras ng pagtulog.

In 1936, President Quezon, head of the newly established US controlled Philippine Commonwealth, approved Commonwealth Act Number 141. In Section 84 of this Act, all Moro ancestral lands were declared public lands. Because of this Commonwealth Act, the ancestral lands of the Moros and the Lumads were taken away from them. According to this law, a Moro can only own up to 24 hectares and Filipino corporations can own up to 1,024 hectares. Moro writers call this ‘legalized land grabbing.’ Land registration, declaration of public land, mining, cadastral surveys, creation of agricultural colonies, procedures for land ownership, land settlements all these legal realities, often without the proper understanding  of the Moro people, drastically reduced the areas of ancestral domain and benefited the Christian population (coming from Luzon and Visayas). [Tillah, Abdel. Kris of Justice: The Story of the Greatest Race of Warriors the Modern World Never Knew. Pp. 96-97]

Nagising akong naririnig pa ang boses ni Ina Buyag. Ilang minuto lang ba akong naidlip at mukhang di pa yata tapos ang pag-uusap nilang tatlo? Tiningnan ko ang orasan at nagulat ako na lagpas isang oras na din pala akong tulog. Ibig sabihin, mahigit isang oras na din silang nag-uusap tungkol sa naka-iintrigang enerhiya ni Ina Buyag. Lumabas ako ng silid. Walang pinagbago, maliban na lang sa ngayo’y natutulog nang si Areej na kalong-kalong ng kanyang ina. Nilapitan ko na si Reham, at nakisingit na sa usapan. Tinanong ko kung anong pinag-uusapan nila.

“Ilaga,” sagot ni Reham. Halatang mas gusto niyang makinig kay Ina Buyag kaysa kausapin ako.

“Ilaga?”

Tumango lang si Reham. Maya-maya’y sinabihan niya akong iki-kwento daw niya ang buong usapan nila tungkol sa Ilaga, ‘wag ko na lang daw muna siya distorbohin at malapit nang matapos ang kwento ni Ina Buyag. Wala na akong sinagot. Napaisip ako tungkol sa salitang Ilaga. Minsan nang nabanggit ni Ama sa akin ang tungkol dito. Ngunit kakarampot lamang ang detalye na kanyang ibinigay. Naniniwala akong hindi ang hayop na daga ang ibig sabihin ni Reham sa Ilaga na pinag-uusapan nilang mag-lola. Kundi ang Ilaga na nakwento ni Ama noon na umano’y grupo ng mga taong pumaslang ng maraming Moro sa panahon ng Martial Law. Hindi kaya may karanasan si Ina Buyag sa pagmamalupit ng mga Ilaga? Hindi malayong mangyari, kasi ang North Cotabato, ayon kay Ama, ang isa sa mga lugar na kung saan napabalitang mayroong mga insidente ng pamamaslang ng mga ito sa mga Moro.

Ang mga Ilaga ay mga Ilonggong taga-Mindanao. Napakamot ako sa ulo nung sinabi ni Ama ito. Pa’no ba nagka-ganon? Eh ang Ilonggo naman ay mga taga-Iloilo. At ang Iloilo ay nasa Visayas at wala sa Mindanao. Pinangakuan ang mga ito ng gobyerno ng malalawak na lupain sa Mindanao na maari nilang maangkin ng libre. Pa’no naman kaya dumami ang mga Bisaya dito? Ganun lang daw din. Kaya lang, ang mga Ilonggo ang may kakayahan at malakas na pagnanais na labanan ang mga mujahideen gamit ang dahas. Ngunit may mali sa pahayag na ito. Kasi hindi naman mga mujahideen ang marami sa kanilang punterya, kundi mga Morong sibilyan.

Ano ba kasi talaga ang sikreto sa pagiging aktibo ni Ina Buyag? At pa’no ba ito naging konektado sa Ilaga? Tila inasahan na ni Reham na itatanong ko ang mga ito na may pagkainip. Napabuntong-hininga siya. Napakunot ako ng noo. Kalmado siyang naglahad ng kwento ni Ina Buyag, habang nasa kalong pa rin niya si Areej.

Nakasanayan na ni Ina Buyag ang paggising ng maaga. Hindi lang maaga, talagang maagang-maaga. Gising na siya bago pa man mag-azan sa masjid. Halos araw-araw yan. Anong ginagawa niya? Wala lang. Nasanay lang talaga siya. Mula pa nung pagkabata niya, sinanay na siya na maging alerto, at hindi magpasukob sa sarap ng tulog. Yan ang dahilan kung bakit naligpit na ang kanyang higaan pagkagising mo kanina para mag-salah ng Fajr. Sinanay siyang maging alerto kasi maraming nagmamanman sa paligid. Baka isang araw, bigla na lang daw silang pumasok sa pinto’t pagpapatayin silang lahat. Sino ang mga tao sa paligid? Ang mga Ilaga.

Hindi naman daw talaga sa Buwal ang unang komunidad nina Ina Buyag, kundi sa Lampayan, isang barangay sa Matalam sa North Cotabato. At hindi lang basta-bastang may bahay sila doon. May malawak silang lupain.  Tinanong ko nga siya kung anong nangyari. Ayun, kinuha ng mga Ilonggo. Natakot sila. Pa’nong di sila matatakot, eh kilala na ang Ilaga sa pamamaslang ng marahas sa Morong sibilyan. Pinagpupupugot ang ulo ng mga biktima. Pinagtatatapyas ang tenga’t utong. At nilalagyan ng krus ang mga napatay na mga Moro, bilang tanda ng kanilang ipinaglalabang Kristyanismo.

Buti na lang may nakapagsabi na agad sa kanila na lisanin na ang Lampayan. Oo nga, sayang ang malaking lupain nila dun. Pero anong magagawa nila. Buhay naman kasi daw nila ang makokompromiso kung di pa sila aalis. Hindi mag-aatubili ang mga Ilaga sa pagpaslang sa kanila.

Akala ko hanggang dun lang ang kwento ni Ina Buyag. May mas matindi pa pala siyang kwentong nasagap niya lang din sa isa sa mga kamag-anak namin. Isang araw, pinagdadampot ng mga Ilaga ang mga buntis sa isang komunidad. Pinalinya. Ginapos hanggang di makagalaw. Gamit ang itak, binubuksan ng mga ito ang tiyan ng ina’t kinukuha ang sanggol. Hindi ko na alam kung anong ginagawa sa kanila. Talagang nakakatakot. Tinanong ko kung may panggagahasa bang nangyayari. Walang kaabog-abog na sinagot ni Ina buyag. Oo naman daw. Takot na takot sila. Takot na takot ang mga Moro sa panahong yun.

May kakilala din daw si Ina Buyag na kapitbahay nila sa Buwal na biktima’t nakaligtas sa pagmamalupit ng mga Ilaga. Nakaligtas ngunit sa napakahirap at napakasakit na paraan. Iisa na lang ang braso ng taong ito. Ayon sa kwento ng matandang yun, nung pinutulan siya ng braso ng mga Ilaga, kailangan niyang tiisin ang sakit at magkunwaring patay. Kung natunugan ng mga Ilaga na buhay pa siya nung mga sandaling yun, tiyak na hindi na siya makakausap ni Ina Buyag dahil nakalibing na siya sa lupa.

Nung pumutok ang balitang ang mga Moro sa Buwal naman daw ang lulusubin ng mga Ilaga, walang pag-aatubiling nagdesisyon ang ama ni Ina Buyag na lisanin ang lugar, at panandaliang manirahan sa labas ng North Cotabato, sa Dabaw. Nagulat din ako sa nalaman ko mula kay Ina Buyag, nasubukan na niya palang manirahan sa Dabaw bago pa man sila nagkatuluyan ng aking lolo. Sabi niya, kahit nandito na sila sa Dabaw ng mga panahong iyon, di na daw nawala sa kanya ang pangamba. Kaya naman alertong-alerto ito’t nagigising tuwing madaling araw.

Kung pa’no sila nakabalik sa Buwal? Umabot na lang sa kanila ang balitang humupa na daw ang pananalakay ng mga Ilaga sa mga lugar ng Moro. Pero may bali-balitang sinadyang patigilin ni Marcos ang mga Ilaga kasi natunugan niyang umalma na pati si Gaddafi, yung dating prime minister ng Libya. Natakot siguro. Akalain mo, palangga, kontrolado pala ni Marcos ang mga Ilaga. Gaano kaya katotoo ito?

Natapos ang paglalahad ni Reham ng kwento ni Ina Buyag. Nung tinanong ko sa kanya kung tungkol ba lahat sa Ilaga ang pinag-usapan nila, sinabi niyang mas natagalan daw sila sa bahagi ng kwento ni Ina Buyag kung saan inilahad niya kung paano nagkrus ang mga landas nila ng kanyang asawa, ang lolo ni Reham. Natawa si Reham, malamang dahil sa kilig. Hindi ko magawang tumawa o ngumiti man lang dahil mas tumatak sa akin ang mga kwento ni Ina Buyag tungkol sa Ilaga. Yun pala ang sikreto ni Ina Buyag.

Bakit ganun? Bakit kailangang makaranas ng hirap ang mga Morong kagaya namin, kagaya ni Ina Buyag? Gusto ko siyang matulog ng maayos, na walang pangamba at pag-aalala, na hindi na kailangang magising ng madaling araw dahil sa takot na baka may mga taong nagmamanman sa labas. Bakit kailangan naming mga Kagan patunayang Ancestral Domain namin ang Dabaw? Bakit kailangan pa namin ang isang pirasong papel? Bakit sinabi ‘yun ni Atty. Mike? Na kesyo hindi pa huli ang lahat? Bakit? Andami kong tanong. Mga tanong na alam kong hindi naman kailangan ng sagot.

Tila may dahilan nga kung bakit Lupang Pangako ang bansag sa Mindanao. Sa simula, akala ko magandang katangian ito ng aking pulo. Pero hindi naman pala dapat ipinagmamalaki ang pagiging Lupang Pangako nito. Dahil Lupang Pangako lang pala ito para sa mga Bisaya, Ilonggo’t maging ng mga Ilokanong minsan lang din naakit ng mga magagandang salita. Ito ang bahagi ng “lahat” na nahuli na. Huli na para bawiin pa ang bansag na ito sa Mindanao. Kahit pa mawala sa isipan ng mga tao na ang Mindanao ay isang Lupang Pangako, mananatili ang katotohanang sumisikip na ang mundo para sa mga Moro’t Lumad. Ngunit muli, “Hindi pa huli ang lahat.”

Masaya na ako kung lahat ng mga taga-Visayas ay tulad ni Manong Jaime. Na bagama’t nariyan lang sila’t nakaapak sa Lupang Pangako, kilala nila ang kanilang mga sarili’t alam nila ang tunay nilang pinanggalingan. At ang bukas nilang isipan ay sasalamin sa kung papaano nila kaming mga tunay na taga-Mindanao tratuhin at pakisamahan.

Kinaumagahan ng alas syete, maririnig sa kapitbahay ang mga nagsasagutang manok na ibig gisingin ang mga tulog pang kaluluwa. Gising na gising na ang diwa ni Ina Buyag. Ako nama’y nakaupo sa nag-iisang silyang malapit sa pinto ng sala ng kanyang bahay. Aktong lalabas na siya upang diligan ang mga bulaklak, inagaw ko ang atensyon niya. “Ina Buyag, mauri da kay kami mallaw ng liwas tingkan,” alam kong maiintindihan niyang nagpapaalam lang ako na uuwi na kaming muli sa Panabo pagkatapos ng almusal. Sinagot niya ako. Gaya ng dati, di ko naintindihan ang kanyang mga salita.

“Sabi ko, ingat… Ingat kayo.”

“Aaaah,” sa wakas, naintindihan ko rin siya. Malinaw na malinaw. Unang beses ko yatang makaintindi ng salitang mula sa kanyang bibig.

Napangiti kaming dalawa at marahil ay napangiti din ang umagang araw na ang mga sinag ay kalmadong nakatapat sa maaliwalas niyang mukha.

May Bisikleta sa Langit

Mubarak Tahir 

Sa ilang magsasakang naglalakad, katawag-tawag pansin ang imahen ng isang batang lalaki. Hindi aakalaing kasama siya ng mga magsasaka sa unang tingin dahil sa liit ng pangangatawan niya. Kung titingnan mabuti ay mga nasa labing-isang taong gulang siya. Punit-punit halos ang laylayan ng damit niya na hindi na rin maaninag ang totoong kulay dahil sa putik nito. Walang sapin ang kanyang mga paa. Huminto siya upang ayusin ang pagkakasuot niya ng lumang salakot. Inayos niya rin ang maluwag na pagkakatali ng isang maliit na galon ng tubig sa kanyang giliran.

Mataas na rin ang sikat ng araw nang marating ng mga magsasaka ang kanikanilang mga sakahan. Ang iba naman ay may kalayuan pa ang lalakarin dahil sa may dulo na ng sakahan ang mga sinasaka ng mga ito.

Dito na ’ko, sabi ng isang matandang lalaki.

Sige po, Bapa Agkog, sagot ng batang lalaki na abala sa pagpahid ng kanyang pawisang noo.

Naghiwalay ng direksyon ang batang lalaki at si Bapa Agkog. Tinungo na ng bawat isa ang kanikanilang mga sakahan.

Nagsisimula ng uminit ang sikat ng araw. Halos hindi na rin maaaninag ang mga magsasaka sa kanilang mga sakahan dahil sa masakit na sinag ng araw. Tanging ang batang lalaki na lamang ang makikitang imahen sa malawak na luntiang palayan. Nakayuko siya habang nagbubunot ng damong ligaw sa gilid ng mga pilapil at nagbubungkal ng lupa. Ilang sandali ay matuwid siyang tumayo. Tumingala at huminga siya nang malamin. Tirik na ang araw at nagsisimula nang isa-isang nagsialisan ang ilang magsasaka sa kanikanilang sakahan upang magpahinga at mananghalian. Sa isang abandonadong kubo na nasa gitna ng sakahang pinagtatrabahuan ng bata ay pansamantala siyang nagpahinga. Hindi pa man tuluyang nakauupo ay agad niyang kinuha ang kanyang lumang galon na lalagyan ng tubig. Huminga siya nang malalim. Tumingala siya kasabay ng pagtaas ng bibig ng galon. Ibinuhos niya ang tubig sa kanyang tuyong bibig. Muli siyang huminga nang malalim tanda ng kanyang kapanatagan. Umupo siya. Inalis na rin niya ang kanyang salakot. Minsan siyang sumisipol upang lumakas ang hangin nang mapawi ang init na kanyang nararamdaman. Sa isang supot ay kinuha niya ang kanyang binalot sa dahon ng saging ang kanyang pananghalian. Mangiti-ngiti siya habang inilalagay ito sa mesa. Marahan niya itong binuksan. Bumungad sa kanyang pang-amoy ang mabangong kanin dahil sa dahon ng saging na pinahiran ng mantika. Nakita niya ang kanin na may nakapatong na nilagang itlog. Bahagya siyang napatingala bilang pasasalamat.

Nang makapagpahinga ay inayos niya ang kanyang mga gamit. Kinuha na rin niya ang kanyang salakot na kanyang isinabit sa isang pako ng poste ng kubo kung saan nakasabit din ang galon na sisidlan ng kanyang tubig. Bago siya tuluyang umalis ng kubo, pinagmasdan muna niya ang malawak na sakahan. Napabuntong hininga siya. Malawak pa ang kanyang tatrabahuin. Tumungo na siya sa sakahan. Muli na namang makikita ang isang maliit na imahen ng batang lalaki na nagbubungkal ng lupa at mga damo sa malawak na sakahan habang tirik na tirik ang araw.

Bago pa tuluyang lumubog ang araw ay muling tinalunton ng mga magsasaka ang daan pauwi. Makikita sa kanila ang pagkapagod ngunit ang masaya nilang kwentuhan habang binabaktas ang daan ay nanatili sa kanikanilang mga imahen.

Muling naghiwa-hiwalay ang mga magsasaka patungo sa kanikanilang mga bahay. Isa isang maliit na daanan ay lumiko ang batang lalaki. Ilang metro pa at natanaw na niya ang isang kubo na napapagitnan ng dalawang puno ng niyog na hindi gaano kataasan. May natatanaw siyang usok na nagmumula sa maliit na barongbarong na tila matagal nang inabandona. Ngunit para sa batang lalaki, ito ang kanilang palasyo. Walang katulad na palasyo. Napahinto siya nang biglang may dumaan na isang batang lalaki rin na halos kaedad lamang niya na nakasakay ng bisikleta na may makukulay na palamuti ang gulong. Nakasuot siya ng puting polo. Nakapantalon ng maong at nakasuot ng bagong sapatos. May suot siyang bag sa likuran. Pauwi siya galing paaralan nang makasalubong niya si Jameel na galing sa sakahan.

Nang marating ni Jameel ang kanilang bahay, nadatnan niya ang kanyang ina na si Babo Kalugay na nagbabayo ng palay para maisaing sa kanilang hapunan. Sila na lamang dalawa ang magkasama simula nang sumama sa mga rebelde ang kanyang ama limang taon na ang nakalilipas. Sa kabila nito, umaasa pa rin silang babalik siya sa kanyang dalawang tahanang iniwan.

Assalamo alaykom, bati ni Jameel sa kanyang ina. Ako na lang d’yan magbayo, dugtong pa niya habang inaalis ang kanyang salakot at iba pa niyang gamit.

Ako na lang dito. Magpahinga ka na sa loob tapos maglinis ka, paalala ng kanyang ina.

Tumuloy sa loob ng bahay si Jameel. Lumingon siya at pinagmasdan ang kanyang ina na marahang inaangat ang pambayo. Nakaramdam siya ng pagkalungkot dahil bakas na sa bisig ng kanyang ina ang kahinaan at katandaan.

Nang matapos maghapunan si Jameel at ng kanyang ina ay nagdasal muna sila bago magpahinga. Sa kabila ng buong maghapon na pagtatrabaho at pagod ang nararamdaman, hindi siya dinadalaw ng antok. Hindi siya mapakali. Halos lahat ng posisyon ay nagawa na niya makatulog lamang.

Mainit ba? pagtatakang tanong ng ina ni Jameel sa kanya na nakadilat pa rin ang mga mata.

Ilang saglit pa, lumabas si Jameel. May isang duyan sa harap ng bahay na nakakabit sa isang malaking sanga ng mangga, habang ang isang dulo nito ay nakatali sa kahoy na poste ng bahay. Umupo siya rito habang marahang isinasadsad ang kanyang mga paa sa lupa. Nakatulala lamang siya habang nakatingala sa langit. Pinagmasdang mabuti ang mga bituin. Unti-unting nakaukit ang mga ngiti sa kanyang mga maninipis niyang mga labi. Biglang nabuo sa kanyang isipan ang nakita niyang bisikleta nang makasalubong niya si Amir. Habang paisa-isa niyang iniukit sa kanyang musmos na imahinasyon ang bawat makukulay na bahagi ng bisikleta. Sa pagkakataong iyon unti-unti ring nabubuo ang bagay na kanyang gusto. Gusto niyang magkaroon ng bisikleta kagaya ng kay Amir. Ang kanyang mga ngiti habang pinagmamasdan ang butuin ay biglang napalitan ng kalungkutan.

*

Hapon nang pauwi si Jameel noon galing sa bahay ni Bapa Agkog upang humiram ng kagamitan sa pagsasaka. Nakasalubong niya ang ilang batang lalaki na kaedad lamang niya na masayang nagbibisikleta. Hindi niya pinansin ang mga ito dahil nagmamadali siya papunta sa palayan. Habang siya ay naglalakad, bigla na lamang siyang nakaramdam ng sakit sa kanyang likod. Tumama sa kanyang manipis na likod ang isang maliit na bato. Napalingon siya. Nakita niyang mabilis na umalis ang mga batang lalaki habang nagtatawanan. Maluha-luha na lamang niyang sinundan ng tingin ang mga ito habang mahigpit nakakuyom ang kanyang mga palad.

Bago tuluyang umuwi ng hapon na iyon si Jameel, naisip niyang dumaan sa isang batis na pinagmumulan ng tubig patungo sa malawak na palayan. Natatakpan ng mayayabong at malalapad na iba’t ibang dahon ng mga halaman at mga puno ang batis. Masaya siyang nagtampisaw habang hinahabol ang mga maliliit na isda na kanyang naaaninag sa batis. Hindi rin nakaligtas sa kanyang maliliit na daliri ang mga maliliit na hipon na kanyang inilalagay sa galon na kanyang sisidlan ng tubig. Nang makaramdam siya ng pagod, nagpahinga at umupos siya sa paanan ng isang malaking puno na sumasadsad sa batis ang ilang malalaking ugat nito. Kumuha si Jameel ng mamasa-masang putik. Dahan-dahan niya itong inilapat sa kanyang mga palad. Pinisil-pisil at marahang idiniin. Kanya rin itong inikot-ikot sa kanyang mga palad, binilog at muling idiniin. Hinati niya ang putik sa ilang bahagi. Ang dalawang bahagi ay muli niya itong binilog at idiniin. Saglit siyang kumuha ng matulis na sanga ng kahoy. Kinuha niya muli ang putik at dahan-dahan niya itong inukit ng hugis at anyo ng gulong. Nagpatuloy siya. Habang nabubuo niya ang bagay na iyon ay unti-unti ring nabibigyang hugis ang kanyang mga ngiti. Isang pangarap na unti-unting pinagtatagpi-tagpi ng pagkakataon.

Marahang inilagay ni Jameel sa isang malapad na dahon ang kanyang nabuong bisikleta na yari sa putik. Minsan hinihipan niya ito upang matuyo. Dahil papalubog na ang araw ay hindi na niya ito mapatutuyo pa kaya iniwan niya na lamang ito sa isang sanga ng malaking kahoy. Siniguro niyang hindi ito mahuhulog. Ipinangako niyang babalikan niya ito kinabukasan.

Hindi pa man sumisikat ang araw kinaumagahan ay maagang gumising si Jameel. Masigla siyang naghanda ng kanyang mga gamit at babaunin para sa kanyang pagsasaka.

Maaga ka, wata ko? pagtatakang tanong ng kanyang ina na kagigising lamang.

Hindi sumagot si Jameel ngunit isang matamis na ngiti ang kanyang itinugon sa kanyang ina na na noo’y patungo sa banggerahan upang maglinis para sa pagdarasal sa umaga.

Bahagyang sumisikat na ang araw nang sabik na umalis si Jameel. Lakad-takbo niyang tinalunton ang mabato at maalikabok na daan patungo sa sakahan. Minsan ay napapatalon siya dahil sa pananabik na makita ang kanyang ginawang bisikleta na kagabi pa niya iniisip. Narating niya ang batis. Ngunit ang pananabik niya ay biglang napalitan ng takot at kaba nang marinig niya ang tawanan ng mga batang lalaki na naliligo sa batis. Huminto siya at naisip niyang hindi na niya ito kukunin ngunit mas nangibabaw ang kanyang kagustuhang makuha ang bisikletang putik kaysa sa matakot sa mga batang lalaki. Dahan-dahan siyang lumapit sa malaking kahoy kung saan niya inilagay ang bisikletang putik. Tahimik siyang umakyat sa isang sanga.

Hoy! Ano ‘yan? tanong ng isang batang lalaki. Ano hinahanap mo? dugtong pa niya na nakatawang nakikipagtinginan sa kanyang mga kasamang bata.

Hindi kumibo si Jameel lalo’t nawawala ang kanyang ginawang bisikleta na yari sa putik. Nadismaya siya. Maluha-luha siyang bumaba sa sanga at kumaripas nang takbo patungo sa sakahan. Bigla namang napatayo si Amir nang biglang tumakbo si Jameel paalis ng batis. Tiningnan niya ang kanyang mga kabigan na nagtatawanan. Napayuko na lamang siya.

*

Isang maliit na sinag ng araw ang nagpagising kay Jameel habang nakahiga sa duyan. Hindi niya namalayang nakatulog at inumaga na siya. Agad siyang bumangon at umakyat sa bahay upang maglinis at maghugas nang makapagdasal para sa umaga.

Hindi na kita pinukaw, wata, sabi ng ina ni Jameel habang naghahanda ng kanilang agahan na sinangag at pritong bulad.

Biyernes sa araw na iyon kaya naman walang trabaho sa sakahan bilang pamamahinga at araw ng pagdarasal. Ito rin ang araw na malaya si Jameel maglaro at gumala kasama ng kanyang mga kaibigan. Ngunit bihira lamang siyang makipaglaro sa mga bata sa kanila lalo’t hindi siya nakasasabay sa mga hilig ng mga ito. Mas maraming pagkakataon na tampulan siya ng panunukso ng mga ito dahil sa kanyang damit at iba pang mga gamit dahil sa kahirapan. Mas pinili niyang walang kasama. Mas nagiging malaya siya. Walang panghuhusga.

Kinasanayan na ni Jameel na magdasal tuwing araw ng Biyernes sa masjid. Sa araw rin na iyon ay nagpaalam siya sa kanyang nanay na pupunta siya sa bayan pagkatapos niyang magdasal. Nang makalabas siya sa masjid, sinimulan niyang taluntunin ang daang nag-uugnay sa bayan at sa nayon. May isa siyang dahilan kung bakit siya pupunta sa bayan. Doon matatagpuan ang kanyang simpleng pangarap. Gamit ang isang maliit na tuwalya ay ipinatong niya ito sa kanyang ulo upang hindi niya gaanong maramdaman ang matinding sikat ng araw. Hindi niya rin batid ang pagdampi ng init sa kanyang manipis na balat at sa kanyang paa dahil sa manipis niyang tsinelas.

Halos abutin siya ng isang oras bago nakarating sa bayan. Wala siyang inaksayang oras. Agad niyang hinanap ang isang malaking tindahan. Sa isang kalye kung saan paisa-isang pumapasok ang mga tao, nakita niya ang tindahan. Napangiti siya. Mabilis niya itong tinungo. Nang malapit na siya rito, bumungad sa kanya ang makukulay at iba’t ibang uri ng mga laruan. Sabik siyang pumasok.

Ops! Bawal pumasok! sabi ng nakabantay na lalaki habang nakaharang sa tapat ni Jameel ang kanyang malalaking kamay.

Napatingala sa lalaki si Jameel.

May titingnan lang sa loob, bapa, magalang na pagpapaliwanag niya.

Lalong hinarang ng dalawang kamay ng lalaki si Jameel habang nakatingin sa kanya na puno ng panghuhusga dahil sa taas-baba niyang paningin sa pananamit niya. Halos malaglag ang balikat ni Jameel dahil sa pagkadismaya. Hindi na siya nagpumilit pa. Tumambay siya sa harap ng tindahan. Lumapit siya sa pader nito na yari sa salamin ang kalahati kaya nakikita pa rin ang halos laman nito sa loob. Pinagmasdan niya ang mga laman ng tindahan. Nakita niya sa loob ang ibang bata na masayang hinahawakan ang mga laruan kasama ng kanilang mga magulang habang ang ibang mga bata ay tuwang-tuwa na bitbit ang kanilang nabiling mga laruan. Gustuhin man niyang pumasok at hawakan ang mga laruan ay hindi maaari kaya hanaggang tingin na lamang siya sa labas. Sa kanyang pagmamasid ay biglang nanlaki ang kanyang mga mata dahil sa labis na pagkamangha nang nahuli ng kanyang paningin ang bagay na kanyang hinahanap at inaasam-asam. Nakabitin ito sa itaas na bahagi ng hagdanan ng tindahan. Kulay pula ang manibela nito habang itim naman ang kabuoang katawan na kumikinang dahil sa pintura nito at sadyang kaakit-akit ang mga makukulay na palamuti nito sa gulong. Sa gayong pagkakataon inilapat ni Jameel ang kanyang mga palad sa salamin. Hindi maipinta ang kagalakan sa kanyang mukha na halos maluha-luha ang kanyang malulungkot na mga mata. Biglang natagpuan ni Jameel ang kanyang sarili na nakasubsob sa mabatong daan sa harap ng tindahan. Hindi niya namalayang biglang hinila ng nagbabantay na lalaki ang kanyang damit na bumuwal sa kanyang pagkakatayo. Umiiyak na tumayo si Jameel habang kinapa-kapa ang kanyang tuhod na nagtamo ng sugat dahil sa mabatong daan. Nakaramdam siya ng sakit na nagpahirap sa kanya na tumayo. Pinagpagan niya ang kanyang damit dahil sa kumapit na alikabok. Bahagya siyang lumayo sa harap ng tindahan. Paika-ika siyang pumunta sa harap ng isa maliit na tindahan na nasa harap lamang ng tindahan ng mga laruan. Muli niyang ibinaling ang kanyang paningin sa bisikleta subalit halos hindi na niya ito makita. Napayuko na lamang siya.

Mag-iipon ako, bulong ni Jameel sa kanyang sarili.

Hindi nahawakan at nalapitan ni Jameel ang bisikleta ngunit sapat na para sa kanya ang masilayan ito. Natakpan ng panandaliang saya ang kanyang masakit na sinapit . Iniwan niya ang bisikleta na umaasang makikita at makakamit ito sa susunod na pagkakataon.

Muling tinalunton ni Jameel ang daan patungo sa nayon. Habang paika-ika siyang naglalakad ay sumagi sa kanyang isip ang kanyang ama. Naisip niyang kung kasama lamang nila ang kanyang ama ay marahil hindi mahirap ang buhay na kanilang nararanasan ng kanyang ina. Subalit nagsimulang magbago ang kanilang kalagayan nang mag-asawa ng ikalawa ang kanyang ama. Maraming nabuong mga pangarap sa musmos na imahinasyon ni Jameel subalit ang mga pangarap na iyon paisa-isang naglalaho simula nang mawalay ang kanyang ama sa kanila. Napabuntong hininga na lamang siya.

Sa kanyang paglalakad ay nadaanan ni Jameel ang paaralan na pinapasukan ni Amir at ang mga kaibigan niya. Saglit siyang huminto. Naalala niyang kung hindi lamang siya huminto at nagtrabaho sa sakahan upang tumulong sa kanyang ina ay marahil kasabayan rin niya ang mga batang nandoroon.

Bapa! sigaw ni Amir sa isang lalaking huminto sa harap niya habang naghihintay.

Dumating ang sundo ni Amir sakay ng isang magarang sasakyan.

Nagpatuloy sa paglalakad si Jameel.

Hindi pa man tuluyang nakalalayo sa paaralan si Jameel ay biglang may huminto na sasakyan.

Jameel, sakay ka, anyaya ni Amir kay Jameel.

Umiling si Jameel ngunit pinilit siya ni Amir lalo’t nakita niyang paika-ika siyang naglalakad. May kalayuan pa ang lalakarin niya kaya nakayuko siyang umakyat at sumakay ng sasakyan. Tahimik lamang siya sa loob ng sasakyan. Unang beses siyang makasakay ng ganoong kagara na sasakyan.

Dito lang siya, mabilis na sabi ni Amir na halos magkasabay din sila ni Jameel na pumara.

Marahang bumaba si Jameel. Nakayukong nagpasalamat si Jameel kay Amir.

May ibibigay nga pala ako, sabi ni Amir habang nakangiti.

Nagulat si Jameel sa kanyang nakita na nasa palad ni Amir.

Nakangiting iniwan ni Amir si Jameel sa daan na papunta sa kanilang bahay kung saan naghihintay ang kanyang ina. Muling bumalik ang saya sa mukha ni Jameel lalo nang malaman niyang alam ni Amir kung saan siya nakatira. Higit sa lahat nang ibalik at iabot sa kanya ang bisikletang putik.

Pagdating ni Jameel sa bahay ay ikinuwento niya sa kanyang ina ang mga magandang nangyari sa kanya lalo nang pasakayin siya ni Amir. Hindi na makita sa kanyang mukha ang pagkadismaya lalo na ang mga nangyari sa kanya sa tindahan sa bayan. Masaya siya dahil nilapitan siya ni Amir at nagbalik sa kanyang bisikletang putik.

Bago matulog sa gabing iyon ay ibinalot ni Jameel ang bisikletang putik sa isang papel at isinilid sa maliit na kahon. Katabi niya itong natulog.

Magtatanghali na ngunit hindi pa rin bumabangon si Jameel na ipinagtaka ng kanyang ina. Mahigpit na nakayakap sa isang unan si Jameel na nanginginig ang kanyang mga labi na para bang nilalamig. Marahang inilapat ng kanyang ina ang kanyang palad sa noo ni Jameel. Kinabahan nang maramdamang mainit ang halos buong katawan ni Jameel. Namumutla na rin ito. Hindi alam ng ina niya ang gagawin sa gayong kalagayan. Agad siyang nagpakulo ng tubig. Mabilis na bumaba at naghanap ng mga dahon ng guyabano at iba pang halaman sa kanilang bakuran bilang panlunas sa anak na nag-aapoy sa init. Nang pupunasan na niya ang anak na si Jameel ay laking gulat niya ng bigla itong sumuka ng dugo. Muntikan na niyang mabitawan ang kanyang hawak-hawak na maliit na plastik na palanggana na mayroong tubig at mga dahon. Mabilis niyang iniangat ang lupaypay na katawan ng anak. Agad siyang tumakbo palabas ng kanilang bahay upang humingi ng tulong.

Sa tulong ni Bapa Agkog, nadala sa pinakamalapit na pagamutan sa bayan si Jameel. Hindi mapakaling naghihintay sa labas ng isang maliit na silid si Babo Kalugay. Maluha-luha siyang nagdarasal. Wala siyang bukambibig kundi ang pangalan ng anak. Minsan siyang napapasilip sa maliit na butas ng silid. Ilang oras pa ay lumabas ang tumingin sa kondisyon ni Jameel. Biglang siyang napaluhod nang malaman niyang may dengue ang kanyang anak. Agad niyang pinuntahan sa loob ang walang malay niyang anak na nag-aapoy pa rin sa init. Awang-awa siya sa kalagayan ng anak na hirap sa paghinga. Wala siyang ibang magawa kundi ang yakapin at hagkan nang paulit-ulit si Jameel.

Hindi pa rin bumababa ang lagnat ni Jameel ngunit nagkamalay na siya. Ngunit mababakas sa kanya ang panghihina. Halos hindi niya nalulunok ang kanyang mga kinakain. Mabilis din bumagsak ang kanyang katawan na mas lalo niyang ikinapayat. Habang wala si Babo Kalugay ay tanging ang bisikletang putik ang nagbibigay lakas sa kanya. Hawak-hawak niya ito habang pinagmamasdan.

Umi ko, malakas na iyak ng isang batang lalaki sa katabi ng katre na kinahihigaan ni Jameel. Ayaw ko! Umi, di ‘yan totoo! Di na ako makabisikleta, humahagulgol na dugtong ng bata.

Nakilala ni Jameel ang tinig na iyon. Iyon ang tinig na narinig niya habang nakasakay sa sasakyan. Malinaw sa kanyang pandinig ang tinig ni Amir na umiiyak. Gusto niya itong puntahan ngunit mismong siya ay hindi rin niya maigalaw ang kanyang buong katawan. Naiyak na lamang siya sa kalagayan ng kanyang itinuring na bagong kaibigan.

Ilang araw ang dumaan ay mas lalong lumala ang kalagayan ni Jameel na kinakailangan na siyang salinan ng dugo. Naubusan na rin ng dugo na pwedeng maisalin sa kanya ang pinakamalapit na ospital sa kanilang bayan na nasa lungsod pa. Halos mabaliw na si Babo Kalugay sa kalagayan ng anak.  Labas-masok siya sa silid upang humingi ng tulong ngunit wala siyang makitang ibang paraan. Wala siyang ibang makapitan kundi ang Panginoon sa mga oras na iyon. Isang himala ang kanyang hinihintay.

I’na ko, okey lang ako, biglang sambit ni Jameel na mahigpit ang pagkakahawak sa kamay ng kanyang ina. Ipagdasal n’yo lang ako, sambit pa niya habang umiiyak ngunit nakangiti.

Wata ko, sagot ni Babo Kalugay na umiiling sa mga naririnig sa anak.

Na, natatakot ako para sa inyo. Paano na kayo, pag-aalalang sabi pa ni Jameel.

Nanlumo at nanghina si Babo Kalugay sa mga salitang naririnig mula sa putlang mga labi ng kanyang anak. Mahigpit niyang hinawakan ang kamay ni Jameel at niyakap ito.

Huling araw na ni Jameel sa pagamutan. Sinundo siya ni Amir na nooy sakay ng bisikleta na may nakalaang upuan sa likod nito. Mahina man ang pangangatawan ay sinikap ni Jameel na sumakay sa bisikleta ni Amir sa huling pagkakataon. Habang paalis ang dalawa patungo sa malawak na luntiang palayan ay nakatayo si Babo Kalugay at ang ina ni Amir.  Pinagmasdan ng bawat isa sa kanila ang mga anak nila. Hindi napagilan ng dalawang ina ang yakapin ang isa’t isa. Isang yakap ng pagpapalaya at pagpapatawad bilang mga babae, asawa at ina.

Masayang nilakbay nina Jameel at Amir ang buong palayan. Pinuntahan din ng dalawa ang mga paborito nilang tambayan gaya ng batis at mga ilog. Nang malapit nang magdapithapon, sandali silang huminto at tumambay sa isang barongbarong sa gitna ng palayan. Malamig na simoy ng hangin ang kanilang kasama habang nakaupo. Tahimik ang dalawa. Malayo ang tingin.

Kaka ko, mahinang sambit ni Amir.

Bunso? pagaralgal na sagot ni Jameel kay Amir.

Naiyak ang dalawa. Nagharap sila. Pinagmasdan ang mukha ng bawat isa habang hindi namamalayang unti-unting pumapatak ang kanilang mga luha. Kinuha ni Amir ang kamay ni Jameel na nanginginig sa pag-iyak.

Wag kang umiyak, kuya Jameel.

Isang mahigpit na yakap ang iginanti ni Jameel kay Amir na noo’y hindi mapigil ang pag-iyak. Nababalot ng pangungulila ang munting barongbarong. Ito ang unang pagkakataon na magsama ang magkapatid na si Jameel at Amir. Pareho silang nawalay sa kanilang mahal na ama. Tuluyan nilang pinalaya ang kanilang mga puso na nababalot ngayon ng pag-unawa at pagmamahal sa isa’t isa sa mga huling sandali. Tawanan at biruan ang pinagsaluhan ng dalawa. Hindi nawala sa kanilang kuwentuhan ang kanilang ama. Pareho silang walang galit at tampo sa kanya. Isang masayang imahen ng dalawang batang lalaki ang nakaukit sa barongbarong habang papalubog ang araw.

Dalawang araw ang nakalipas ay pumanaw si Jameel. Mahirap man ay walang magawa si Babo Kalugay maging si Amir kundi tanggapin ang katotohanan. Wala silang ibang pinanghahawakan kundi ang paalala ng Panginoon na ang lahat ng may buhay ay makakatikim ng kamatayan. Para sa kanila nauna lamang si Jameel. Sa bandang huli ay magkikita-kita rin sila.

Naunang umalis ang mga nakilibing. Nagpaiwan muna si Amir. Tahimik siyang nanalangin para sa namapayapang kapatid. Hindi niya maiwasang umiyak ngunit tahimik lamang siya. Ni isang salita nang panunumbat sa itaas ay walang lumabas sa kanyang bibig bilang iniiwasan ito sa kanilang paniniwala. Marahang ipinatong ni Amir sa puntod ni Jameel ay ang bisikletang putik.

Hintayin mo ‘ko. Sabay tayong magbisikleta, maluha-luhang huling pahayag ni Amir sa puntod ng kapatid.

Nilisan ni Amir ang lugar na iyon. Ngunit sa bawat paghakbang niya ay isang pananabalik ang kanyang nararamdaman na makasama ang kanyang kapatid lalo’t alam niya sa sarili niya bilang na lamang din ang kanyang mga oras dahil sa sakit na leukemia. Nakahinga siya nang magaan. Nakatingala siya habang nakangiti. Tinalunton niya pauwi ang daan pauwi sa kanila kasabay nang paglubog ng araw. Tanging anino na lamang ng mga palay ang naaninag sa sakahan.

Some Forever, Hopefully for Better

Jade Mark Capiñanes

Portrait by Wilson Go

His name was Gilbert Tan. We called him Sir Gilbert. I first heard about him back in high school, about a decade ago, when I joined a press conference for campus journalists. He was considered as one of the authorities on writing in Region XII, and as such he’d been invited to judge the contest. I never got to see him during the event, though. He had a reputation of being a solitary and elusive writer. Even in college, when I stayed for three years in the College of Business Administration and Accountancy of Mindanao State University – General Santos City, where he taught business subjects, I never caught so much as a glimpse of him.

It wasn’t until I discovered my love for literature—and eventually shifted to the English program—that I got to interact with Sir Gilbert. It was in 2015, and only online at first. We were Facebook friends. One day he commented on my post about finding books by Spike Milligan, one of my favorite writers at the time, at Booksale. He’d seen a book by the same author at Booksale that day, he said, and off to Booksale I went. Indeed, the book was there, somewhere in the second or third panel of the shelf next to the cookbooks section, where he’d placed it for me to find.

I sent him a PM: “I already bought it, sir! Thank you!”

“Next time I find books by your favorite authors at Booksale,” he replied, “I’ll reserve them at the counter in your name.”

He loved books. He had so many books that he frequently donated some of them to the city library of General Santos City. (If you visit there now, you’ll find a shelf named after him.) He would post photographs of his enormous library on his Facebook wall, and as someone who back then was still beginning to build my own, I always felt a mixture of awe and jealousy.

Imagine how I felt, then, when he told me one time that he’d like to show me around his library. “Next time,” he said. “I’m rearranging my library now in preparation for the rainy season. It’s not yet presentable.”

I looked forward to that library tour.

We finally met each other in person one lunchtime in his office at school. He gave me Spike Milligan books he’d bought from an online secondhand bookstore. “Birthday gifts,” he said. He told me he’d read the articles I’d written for Bagwis, our university student paper, which he’d been a former adviser of. I suddenly panicked because he might have thought of my writings as too amateurish—which they were, of course. As far as I can remember, I’d written an opinion article about, of all topics, the sorry state of our school’s toilets. I wasn’t that smart to write about crucial issues like the reimposition of the death penalty or something.

But he spoke in such a gentle way that I came to believe that he was encouraging me to write more. He even talked of his own beginnings as a writer. I remember him recounting the long trip he had to take in 1989, on a couple of buses and a slow boat to Dumaguete City, to attend a writing workshop in Silliman University. In retrospect, I think he wanted to present that trip as a metaphor. For the journeys we have to take to arrive wherever we want to be. Or maybe for something else, for something more important and profound, for something I’ve yet to find and figure out.

Over the next few years the writing scene in General Santos City grew. Although we were not that chummy and all, I don’t think it’s an overstatement to say that we’d become friends. He was one of the “advisers” of our local writing group, and we would consult him whenever we planned to organize literary events. During these events, we would talk about reading and writing, and I will never forget how he would always rant about National Bookstore. He didn’t like the books it sold, for they were too commercial for his taste, and he believed that it should be renamed “National School Supplies Store.”

Sometime in 2017 I was assigned to write an article about him for Cotabato Literary Journal. I wanted the piece to focus on his love of books and on how he, among other few people, made the growing literary scene in the region possible. I contacted him to arrange an interview. He agreed.

“I was thinking, sir,” I said, somehow presumptuously, remembering the library tour he’d promised, “how about we do the interview at your library?”

“I just had a recent termite attack on my library,” he replied. “It’s not presentable yet.”

“Sorry to hear that, sir. How about your office? Monday next week?”

“Okay. See you.”

*

In September 2018, three months before I turned 24, I left General Santos City, a city I’d grown to love, and began my life anew in Davao City, my hometown. Months later I visited General Santos City again, and that was the last time I saw Sir Gilbert.

April 30, 2019, at SOX Summer Writing Camp, where he and I were guest speakers. He talked about reading and writing—and how those things should always go together. He’d already retired from teaching at the time, and he was spending his days reading, as usual. He was also planning to write a book, something he’d always wanted to do for a very long time, and he was now just preparing the material and other resources he needed. There are only a few forms of love that remain pure, I guess. Reading and writing, if you love them purely enough, are things you’ll never retire from.

Four days before Christmas that year, when I was back in Davao and attending a Christmas party, I received a call from a friend informing me that Sir Gilbert had passed away. He was 63.

Several earthquakes had struck Mindanao over the previous months. Right after one of them Sir Gilbert shared on Facebook a photograph showing his collapsed bookshelves, his books scattered all over the place.

He was a big Star Wars fan. He once posted that he’d enjoyed watching Star Wars: The Rise of Skywalker, and the next morning, the morning of December 21, the day he died, he updated his Facebook status, quoting Luke Skywalker: “No one’s ever really gone.”

I’d like to believe that heaven exists, and if it did exist I wish it would be an enormous, endless library. Not only that, but I wish it would be a library where you didn’t need to look for the books you wanted because the books themselves would find you. I wish it would also be a library whose bookshelves you didn’t need to rearrange in preparation for the rainy season, a library that would forever be safe from termites, a library that no earthquake could ever shake. In short I wish heaven was a library that would always be presentable.

*

I travelled back to General Santos City to attend Sir Gilbert’s wake, on December 23, 2019. It was a simple ceremony attended by his immediate family and friends, who gave short speeches about his unfailing kindness. Someone delivered a funny speech that he might as well have performed stand-up comedy. As intermission, the attendees were asked to sing together Beatles songs, like “In My Life”:

                     There are places I’ll remember
                     All my life, though some have changed 
                     Some forever, not for better
                     Some have gone, and some remain

                     All these places have their moments
                    With lovers and friends I still can recall
                     Some are dead, and some are living
                     In my life, I’ve loved them all

After the wake I stayed over at a friend’s house, the friend who’d called to inform me about Sir Gilbert’s passing. It’d been a long time since I last went to this friend’s place, and the first thing I noticed was that his library’s Death and Dying shelf had considerably doubled in size. The shelf could no longer accommodate all the books, so the newer ones were just piled up next to it. For some people collecting books on death might be morbid, but if you think about it every single book is implicitly, ultimately about death. Each word we write is a refusal to be forgotten.

And yet the point of reading—and this is one of the few things I’ve learned over the years—is to cling, no matter how difficult, to life. On December 16, five days before he passed away, Sir Gilbert posted the following Facebook status:

Some well-meaning friends suggested that I donate the books to make space in my home (parang Marie Kondo lang peg nila).

Now let me make this very clear:

I’ve lived with books almost all of my life.

To suggest to me that I donate them because I need the space is like me telling you to give away your lifetime partner because you need space. Tama ba ‘yun?

Also I plan to have a container van library made to contain all of my books.

Anyway, in my last will and testament, my books will be donated to the General Santos City Public Library after my designated friends have made their choice(s) as keepsakes.

In the meantime, let me savor their company for some precious while.

He never got to buy the container van, but most of his books are now in the possession of the city library and his friends. Perhaps, in the end, books are never meant to be contained.

Because the COVID-19 pandemic happened a few months later, I wasn’t able to travel again to General Santos City to drop by his library to choose the books I wanted to keep. I just asked a friend who went there to grab some for me. It’s okay, though. I’d like to think now that Sir Gilbert considered me as one of his friends.

*

I’m writing this because the library tour I looked forward to never happened. I’m also writing this because I never got to interview and write about Sir Gilbert for Cotabato Literary Journal.

Something came up the day before our agreed meeting. I was informed that, as part of my OJT, I was to facilitate the next day the final exam of the subject I was the student teacher of. I apologized for the inconvenience and asked Sir Gilbert if we could move the interview at a later date. He said that his schedule was already full for the coming weeks, that he would be available only sometime the next month.

“Better find someone else to interview,” he added.

“So sad to hear that, sir,” I replied. “Maybe someday, sir.”

Yes, someday. In an enormous, endless library.

Introduction to Issue 2

John Bengan

Last March, when Teng Mangansakan and MJ Tumamac invited me to guest edit the second issue of the Dadiangas Review, I immediately accepted the chance. I wanted to work on one of the promising literary journals to recently come out not only in Mindanao, but in the country.

We received a considerable number of submissions from different places all over the three major island groups. It’s a testament to the journal’s scope and openness, even for a second release, that the verse and prose submissions were either in Filipino, Hiligaynon, Cebuano, Waray, and even a mix of a handful of these languages, apart from English.

In selecting the works for this issue, I considered the constraints given by my fellow editors (10 to 11 works), and also tried to get a sense of the lot we received. I grouped the submissions into three: not quite there yet, perhaps, and yes. I based my considerations on the peculiar ways certain works use language to shape a vision, a provocation about or arising from the material they chose. I looked out for works that had a keen sense of where they are coming from. What explication and rendering of their locality do they intend to bring to this increasingly confounding planet we inhabit? Sometimes I chose a work that still bears some roughness for the boldness with which they dared to tell their story.

To me, the final selections represent well the time and space in which they were conceived: estranged half-brothers meet amid rice paddies in Maguindanao; a young girl attends a virtual class, only to be found by a sinister figure preying supposedly within safe spaces; a Kaagan community negotiates the presence of their Visayan settler neighbors; a radio show titled “Dabodabo”; “the virtue of a voice unable to ask consent”; a crowd rushing out in search of “nawalang lingaw”; a young boy chasing a truck announcing what movies were showing next in Marawi City; and a dog that tore a dream to pieces, among other memorable snapshots from the poems, essays, and stories here.

The issue also includes a tribute to Gilbert Tan, a writer from General Santos City who passed away in December 2019. Tan helped organize literary events in GenSan and inspired many young writers, including the author of the essay.

The Dadiangas Review is one of the newer publishing venues that have recently come out in this part of the country. We only have the founding editors to thank for this new burst of energy for Mindanao and local writing. We know too well how the events of the past year have changed the way we lived. I hope that the works in this issue remind us to remain awake and vigilant, in spite of the tremendous challenge of being alive in the face of many threats.

My Father and His Beloved

Diandra Ditma A. Macarambon

My father used to tell me stories
of him running to shout
out the movie titles and names
of actors before the arriving
truck could announce them
on the loud speaker.

Louder hurrahs and shouting as if they’d outsmarted
the man in the truck. He swam with brothers
and friends in the majestic Ranaw, massive
to his youthful eyes, pretending to catch fish
to get a glimpse of a girl he fancied
washing clothes and dishes, smiling shyly.

Stories of songs in early evening
and walks under the calm sky, fresh air
climbing the wall or crawling underneath,
when late at night, he sneaked out to play games.
keeping away from his mother’s gaze.

When he told me these stories, it was as if I was there,
looking through my father’s eyes.
Magical Padian, full of colors and capes,
flavors and shapes, the center
of his Marawi and his stories.

He left Marawi on a plane when he was 68,
he said goodbye to his beloved,
not knowing if he’d see her again.
“I know you’ll be here,” he said to her.
“You’ll wait for me.”

She waited, holding on for as long she could.
Until they came, the black and the green, boom and blast,
her skies turned a fiery red, her air gray and ashen.
She fell to her knees, like a scorned lover. She cried out.
She trembled while those who loved her ran in fear.
Left in the dark, she was stripped of everything.

But my father came back,
wrapped in white, in an ambulance.
He was smiling because he’d come home
as promised, in his beloved’s embrace again.

A smile only for his beloved,
sealed permanently his face. We kissed him
goodbye, his still face covered in white.
As the ambulance drove away, its lights ablaze,
people followed slowly on foot, old and young.

I stole one last glance at my father’s Marawi
and not very far, I saw the little boy waving
to me before skipping off, fading as he followed
an old movie truck in the distance.
Never to return, the truck
never to be heard again.

Introduction

Gutierrez Mangansakan II, Editor

I am afraid of heights. I don’t enjoy mountain climbing. I will be the last to say yes to a free ticket to climb to the observation deck of the Berlin Tower. I don’t like flying either. I dread the turbulence on long haul flights. But when a friend invited me to trek to Sanchez Peak two weeks ago, I immediately said yes. Cooped up inside my apartment for the last three months and a half due to the quarantine, my desire for a change of scenery and a breath of fresh air prevailed over my fears.

After traversing grassy hills, mounds and peaks, I reached the summit of Sanchez Peak rising some 800 feet above sea level, the highest point of General Santos. I was rewarded with the breathtaking view of the surrounding areas – Mount Matutum to the north, the mountains that border Davao and Sarangani provinces to the east, Mélébingóy to the west, and the low lying city of General Santos to the south that extends to Sarangani Bay. From where I stood I was no longer restricted by walls and quarantine passes. I bravely removed my face mask and took in the mountain air. I stretched out my hands in the open seemingly borderless space. I was temporary free from the anxieties of the COVID-19 world.

Now, as I type these words back in the confines of my home office, the city is still. It is almost midnight. I can hear my fat cat snoring on the sofa and the orchestra of crickets by the window. I am still processing the spike in COVID-19 infection that was reported this afternoon by the Department of Health, yet I am overcome by the lingering emotions of that day at Sanchez Peak bringing me to the point why this literary journal was conceived.

When you see the world from a particular vantage point, you realize the immensity of the world around you and even if you assert that you are only responsible for yourself alone, truth is you are part of the world. Even the singularity of a voice matters because it can transcend boundaries and affect us all. Perhaps the power of words can parse the light and shadows that conquer the distance and space.

The Dadiangas Review is imagined as a platform that showcases the works of writers that mirror the temperamant of the times. At an age when microblogging sites and social media are widely available, it is no longer enough that one is writing. There is a need to elevate the craft of writing if one must call himself, herself or themselves a writer. Instead of the insular attitude of focusing on the city’s writers alone, and acknowledging that in the pandemic, the body might be in isolation but the mind remains unfettered, we have opened the journal to writers from all over the country with a whole gamut of literary styles, sensibilities and practice that echo the writers’ position as frontliners in this oppressive regime that has normalized corruption, misogyny and murder. By using the old name of the city ‘Dadiangas’, we seek to decolonize the space for critical thought, imagination and literary creation.

Dadiangas Review is not a distraction from the current crisis but an illustration of the great capacity of the mind to reflect, resist, withstand and hope.

Issue Editor and Authors

Issue Editor

M.J. Cagumbay Tumamac is a writer and reading advocate from southern Mindanao.

Contributors

Alvin Pomperada is a writer and spoken word artist from General Santos City. He was proclaimed champion at the 2018 Gensan Summer Youth Fest and second runner-up at the 2017 Hugot sa Kalilangan. He earned his management accounting degree at Notre Dame of Dadiangas University.

Boon Lauw hails from General Santos City and works as a high school teacher. He is a fellow for novel at the 3rd Amelia Lapeña Bonifacio organized in 2018 by Likhaan: UP Institute of Creative Writing. He is the recipient for the Philippine Board on Books for Young People (PBBY)-Salanga Prize 2020 for his novel for children Team Abangers at ang Estilong Trumpo.

China Pearl Patria M. De Vera is a graduate student at the University of the Philippines Diliman, a teacher at a school for lumad children, the senior editor of Aklat Alamid, and Pachochoy’s aunt.

Kristine Ong Muslim is the author of nine books, including the short fiction collections Age of Blight (Unnamed Press, 2016), Butterfly Dream (Snuggly Books, 2016), and The Drone Outside (Eibonvale Press, 2017), as well as the poetry collections Lifeboat (University of Santo Tomas Publishing House, 2015), Meditations of a Beast (Cornerstone Press, 2016), and Black Arcadia (University of the Philippines Press, 2017). She is co-editor of two anthologies—the British Fantasy Award-winning People of Colo(u)r Destroy Science Fiction and Sigwa: Climate Fiction Anthology from the Philippines, an illustrated volume forthcoming from the Polytechnic University of the Philippines Press. Widely anthologized, her short stories have appeared in Conjunctions, Dazed Digital, Tin House, and World Literature Today. She grew up and continues to live in a mountainous rural town in Maguindanao.

Lakan Daza Umali is a writer currently living in Davao City.

Marianne Hazzale J. Bullos is from General Santos City and an alumna of Philippine Science High School-SOCCSKSARGEN Region Campus. Her poems have been published in Dagmay and Cotabato Literary Journal. She is currently an undergraduate student at the University of the Philippines Mindanao.

Marlon Hacla is a programmer, writer, and photographer. His first book, May Mga Dumadaang Anghel sa Parang (Manila: National Commission for Culture and the Arts, 2010), was published as part of UBOD New Authors Series II. His second book, Glossolalia, was published by High Chair in 2013. He also released two chapbooks, Labing-anim na Liham ng Kataksilan (2014) and Melismas (2016). In 2017, he created the first robot poet in Filipino, Estela Vadal, as a Twitter bot with the Twitter handle @estelavadal. He lives in Quezon City, Philippines, with his cats.

Nanoy Rafael is part of the Save San Roque Alliance, a volunteer group that supports the rights of the residents of Sitio San Roque, an urban poor community, to live and shape the city.

Paul Randy P. Gumanao hails from Kidapawan City and teaches Chemistry at Philippine Science High School-SOCCSKSARGEN Region Campus. He was a fellow for poetry at the 2009 Davao Writers Workshop and the 2010 IYAS National Creative Writing Workshop. He is a former editor in chief of Atenews, the official student publication of Ateneo de Davao University, and is currently finishing his MS in Chemistry from the same university.

Saquina Karla C. Guiam is a Best of the Net-nominated poet. On occasion, she writes prose. Her work has appeared on Glass: A Journal of Poetry, The Maine Review, Outlook Springs, Augur Mag, and others. She lives in southern Philippines.

Sigrid Marianne Gayangos was born and raised in Zamboanga City. Her works have appeared or are forthcoming in: Fantasy: Fiction for Young Adults, Maximum Volume: Best New Philippine Fiction 3, Philippine Speculative Fiction 12, Likhaan Journal 13, Cha: An Asian Literary Journal, OMBAK Southeast Asia’s Weird Fiction Journal and The Best Small Fictions 2019, among other places. Currently based in Dumaguete City, she divides her time between training a bunch of mathletes and finishing her first collection of short stories.

Tilde Acuña has finished his MA thesis in Philippine Studies at the University of the Philippines; his research about Clodualdo Del Mundo’s postwar komiks adaptation of Jose Rizal’s Noli Me Tangere is probably the first full-length study on the subject. His studies on literature, art, and comics have been presented in universities in the Philippines (UP, Ateneo de Manila University, De La Salle University, Polytechnic University of the Philippines), and Asia (Universitas Sanata Dharma, Indonesia and Kyoto University). He earned his BA in Communication Arts at UP Los Baños, where he served as editor-in-chief of UPLB Perspective and as founding president of Kartunista-Manunulat Kolektib. Acuña’s work is widely published in journals such as Kritika Kultura, Humanities Diliman, Likhaan: The Journal of Contemporary Philippine Literature, Banwa, Pingkian, Talas, Entrada, Ani, Lontar: The Journal of Southeast Asian Speculative Fiction, High Chair, and Jacket2. A columnist for DavaoToday, he also contributed articles to three volumes of the Cultural Center of the Philippines Encyclopedia of Philippine Arts (2nd edition; 2018).

Minanikang Makina at iba pang Tula

Tilde Acuña

Mabuhay

Sawa ka na bang mamasyal
Sa sandosenang planeta?
Nais bang magbalik-lakbay
Sa nakaraang dakila?
Handog nami’y alaala!
Sasalubong nang “Mabuhay!”
Pagtuklas sa nakalipas,
Sa turista’y naghihintay!
Sa Bayang Filipinorte,
Kumakaway ang watawat,
Sagana ang yamang-lupa,
Umaapaw yamang-dagat,
Kalakal ang yamang-tao,
Yamang-isip, yamang-puso,
Para sa ikabubuti
Ng mundo at uniberso!
Malugod na tinatanggap,
Ang bisitang pandaigdig,
Maingat na ihahatid,
Panauhing galaktiko!
Pagbati nami’y “Mabuhay!”
Tuloy sa Filipinorte!
Salamat sa pagtangkilik,
Paalam, hanggang sa muli!
Mga dating Maharlikang
Ngayo’y napiit sa Timog:
Kapwa kayumangging kapit-
Bayang nalihis ng landas:
Kayo’y kapatid sa amin,
Halikayo’t kumalas sa
Pula, Kanluran, Silangan!
Magsilbi sa Kalawakan!

mula sa Propetaxis

Minanikang Makina

Tinurnilyo ko ang iyong mga
mata upang manatili ang pagtingin mo
sa akin,

minartilyo ko ang iyong isipan,
kinandado ang dibdib at maseselang
bahagi,

kinadena ang mga bisig at mga binti,
binihisan ng baluting pananggalang sa ߴyong
sariling

tinekladong programa ang mga dapat at hindi,
haram at halal, eretiko at
sagrado,

at nilagusan ng bakal ang laman, ng kordon ang
ugat, ng algoritmo ang kukote. Minakina ang
pagkasi.

Interplanetaryo

Pinal itong paglalaban, magkaisa nang magagap
Ang interplanetaryo ng lahat ng nilalang
Pinal itong paglalaban, magkaisa nang magagap
Ang interplanetaryo ng sangkalawakan
Imbulog sa pagkakabusabos, imbulog mga alipin ng gutom
Ang enerhiya’y sadyang aagos, dadagundong sa uniberso
Gapos ng temporalidad ay kakayaning lagutin
Makagagalaw sa mga espasyong inaakalang hindi mararating
Wakasan ang pagsasamantala ng mala-lovecraftiang bestiaryo
Tanganan natin ang mga sandatang sinlakas ng proton star
Walang maasahang mesia, bathallah o manunubos
Pagkat ang kaligtasan nati’y wala sa dios, lahi, angkan
Sa paglinya ng mga planeta, mayroon tayong kalkulasyon
May susunggaban natin ang koordinasyon sa ibang partido
Upang ipagwagi ang makailang ulit nang naudlot na ugnayan
Ng lahat ng nilalang sa sansinukob bilang konstelasyon

Jerryrigged Machine and other Poems

Translation by Kristine Ong Muslim

Welcome

Are you worn out from loitering
’round a dozen worth of planets?
Do you want to travel further
Back to the days and nights of yore?
We offer halcyon mem’ries!
Greet your arrival: “Mabuhay!”
Step back to discover the past
That awaits the esteemed tourist!
In the land of Filipinorth,
The flag beckons with avid warmth,
Land resources abound with love,
Water resources teem with hope,
Human supplies are up for sale,
Mind’s resources, heart’s resources,
All for the benefit and joy
Of the world and universes!
Welcome, the earthly visitors,
Ferried with care, Galactic guests!
Our standard greeting’s “Mabuhay!”
Come all, enter Filipinorth!
Thank you all for your patronage,
Farewell, until we meet again!
Former noble Maharlikan
Now detained in the Southern lands:
Beloved fellow brown neighboring
Towns led astray: You’re our brothers,
Come over, denounce, defect from
Red, the Occident, East! Serve All!

from Propetaxis

Jerryrigged Machine

I screw your
eyes to keep your gaze trained
on me,

beat your mind with a hammer,
lock down your breasts and delicate
parts,

loop a chain around your arms and lower legs,
dress with armor for resisting your
own

recital of dos and don’ts,
haram and halal, heretic and
sacred,

and infiltrate with metal the flesh, with wire the
veins, with algorithm the thought. Jerryrig
protective love.

Interplanetary

This is the ultimate fight, unite to reclaim
The interplanetary craft of all creatures
This is the ultimate fight, unite to reclaim
The interplanetary craft of the heavens
aaaaaaaaRise from oppression, rise, slaves of hunger
aaaaaaaaEnergy flows, rumbles across the universe
aaaaaaaaDisengage from the shackles of temporality
aaaaaaaaMove in spaces deemed unreachable
End the abuse of a seeming lovecraftian bestiary
Let us carry weapons as powerful as a proton star
No messiah, bathallah, or redeemer to rely on
Because our salvation is not from god, race, tribe
aaaaaaaaWe calculate from planetary alignment
aaaaaaaaWe seize coordination with another party
aaaaaaaaTo secure the many times interrupted pact
aaaaaaaaWith all creatures as constellations in the galaxy

“Interplanetaryo” and “Mabuhay,” under Arbeen R. Acuña’s project Babala ng Balang Araw at Iba Pang Abiso (A Sign from Someday and Other Notices), are works funded by the UP System Enhanced Creative Work and Research Grant (ECWRG Grant No. 2017-1-016) of University of The Philippines – Office of the Vice President for Academic Affairs.